Dit artikel behandelt bibliotheken in Brugge die sindsdien door allerlei omstandigheden zijn verdwenen. Sommige behoorden tot instellingen die werden afgeschaft en waarvan het boekenbezit werd geveild of door de overheid werd geconfisqueerd.
De oudste bibliotheek behoorde bij de Sint-Donaaskathedraal, die eveneens afgebroken is. Andere voorbeelden zijn de 15de-eeuwse bibliotheek van Lodewijk van Gruuthuse, de 16de-eeuwse kortstondige openbare bibliotheek van Brugge, de 19de-eeuwse bibliotheek van Les Amis du Progrès en de 19de-20ste-eeuwse Keurbibliotheek.
Enkele voormalige bibliotheken worden ook gegroepeerd behandeld. De totaliteit van alle vroegere en huidige bibliotheken in de stad Brugge is terug te vinden op de lijst van bibliotheken in Brugge.
Bibliotheek Adornes Beschrijving De Jeruzalemkerk werd in 1420-1430 gebouwd in opdracht van de gebroeders Pieter en Jacob Adornes, leden van een uit Genua afkomstige kooplieden familie die zich in Brugge had gevestigd, er welvarend waren geworden en zich in de adelstand had genesteld.
In zijn testament van 1452 maakte Pieter Adornes melding van de in de Jeruzalemkerk aanwezige boekenverzameling die hij openstelde voor gebruik om elcken meinsche syn profyt daarin te meughen doen. Zijn erfgenamen moesten dit verder zo houden en de boeken ter plekke toegankelijk maken.
De bibliotheek in de Jeruzalemkerk heeft zeker bestaan van 1452 tot 1502.
Literatuur A. DE POORTER, La bibliothèque de la Chapelle de Jérusalem à Bruges, in: Revue des bibliothèques et archives de Belgique, 1909, blz. 130. A. DEROLEZ, Jeruzalemkapel, in: Corpus Catalogorum Belgii. De middeleeuwse bibliotheekcatalogi der Zuidelijke Nederlanden. I. Provincie West-Vlaanderen, Koninklijke Academie, Brussel, 1966. Jan VANDAMME, Het bibliotheekwezen in Brugge voor 1920, Brugge, 1971. Noël GEIRNAERT & André VANDEWALLE (red), Adornes en Jeruzalem. Internationaal leven in het 15de- en 16de-eeuwse Brugge, Brugge, 1983.,
Bibliotheek Onze-Lieve-Vrouwekerk Beschrijving In 1519 maakte Lodewijk Witkin, kapelaan van de Onze-Lieve-Vrouwe kerk een testament op waarin hij al zijn boeken die zich in het koor van de kerk bevonden, schonk om ze aldaar te behouden omme elkeen die sal willen yet daer in (te) sien, lesen of studeren. Hij voegde eraan toe dat de boeken dienden te worden vastgeketend dat men ghene van dien en vervreemde noch een verliese.
Hoelang deze eerste vorm van openbare bibliotheek, die dus blijkbaar bij leven al door Witkin was ingericht, in deze kerk behouden werd, is niet bekend.
Literatuur A. DEROLEZ, Collegiale kerk van O. L. Vrouw, in: Corpus Catalogorum Belgii. De middeleeuwse bibliotheekcatalogi der Zuidelijke Nederlanden. I. Provincie West-Vlaanderen, Koninklijke Academie, Brussel, 1966, Luc INDESTEGE, Kanttekeningen bij het testament van Lodewijk Witkin, kapelaan van O.-L.-Vrouw te Brugge, in: Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal en Letterkunde, 1961
Bibliotheek van de voormalige Sint-Andriesabdij Brugge Beschrijving Van de oorspronkelijke bibliotheek opgebouwd in de Sint-Andriesabdij zijn slechts flarden bekend, genoeg echter om te besluiten dat het nooit een uitgebreide verzameling is geworden. Toen de monniken van Affligem de door hen gestichte priorij zelfstandig maakten, lieten ze enkele handschriften na. In het begin van de 14de eeuw schafte abt de Colonia zich enkele liturgische handschriften aan. Abt Roland van Steelandt bestelde twee psalters en abt Boudewijn Vilain schonk enkele antiphonaria.
In verschillende bibliotheken vindt men thans nog werken die uit die vroegere bibliotheek stammen, zoals de volgende handschriften: de Isidoruscodex (Bibliotheek van het Vaticaan) de Chronica Sancti Andreae, de kroniek van de Sint-Andriesabdij, door Arnout Goethals (1500 – ca. 1560, Stadsbibliotheek Brugge en uitgegeven door James Weale) een Rituale monasticon (Bibliotheek van Millau, Aveyron) een Breve Compendium (Bollandisten, Brussel) Uit deze bibliotheek zijn ook nog enkele wiegedrukken en post-incunabels bekend, waarvan in de Brugse stadsbibliotheek bewaard worden: het Supplementun Chronicarum van Jacobus Bergomensis (Venetië 1492) het Speculum naturale van Vincent van Beauvais (Venetië 1494) het Liber Chronicarum van Hartmann Schedel (Augsburg 1497) Tractatus de profectu religioso van de heilige Bonaventura (Parijs, circa 1500)
In 1578 werden de monniken onverwacht verdreven en de abdij geplunderd door de Gentse Calvinisten. Het is dus niet zeker dat er nog iets van de bibliotheek ter plekke bleef of door de monniken kon worden gered, zodat het waarschijnlijk is dat na hun terugkeer in 1584 en de heroprichting van het klooster, ze van voren af aan moesten beginnen, ook wat betreft het boekenbezit.
De heroprichting van de bibliotheek was voornamelijk het werk van Henricus van de Zijpe (ca. 1570-1659) die in 1616 abt van de abdij van Sint-Andries werd. De verzameling werd uitgebreid en de abt liet een bibliotheekgebouw oprichten. Het boekenbestand is goed bekend, dankzij een catalogus die werd opgemaakt in 1720, tijd waarin de monnik Boudewijn Boens (Brugge 1649 - ca. 1725) bibliothecaris was. In deze bibliotheek waren volgens publicatiedatum aanwezig: 23 boeken (15de eeuw), 632 boeken (16de eeuw), 1395 boeken (17de eeuw), 10 boeken (eerste jaren 18de eeuw). Het is vooral door van de Zijpe dat de boeken werden aangekocht. Na zijn dood in 1659 viel deze aankoop grotendeels stil.
Na de opheffing van de abdij werd het boekenbezit verspreid en vindt men er, zoals hierboven gemeld, hier en daar enkele sporen van terug.
Bron Catalogus librorum Abbatiae Sancti Andreae Apostoli, juxta Brugas, Ordinis Sancti Patris Nostri Benedicti (Handschrift, Stadsarchief Brugge, Fonds van Caloen).
Literatuur D. DEBRUYNE, Un catalogue des manuscrits de l'ancienne abbaye de Saint-André-lez-Bruges, in: Revue bénédictine, 1925, blz. 273-275. Nicolas HUYGHEBAERT, De bibliotheek van de Oude Sint-Andriesabdij, in: Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis te Brugge, Brugge, 1955, blz. 150-160.
Bibliotheek Ten Duinen Brugge Beschrijving De indrukwekkende verzameling handschriften en drukwerken, die door de monniken van de abdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen in Koksijde was bijeengebracht, werd tijdens de verwoesting van de abdij in 1578 grotendeels geplunderd of ging in de vlammen op. Slechts een klein deel kon worden gered en naar Ten Bogaerde en vervolgens naar Veurne overgebracht. Een van deze waardevolle werken is het 'Benedictional' (gebedenboek) van abt Robert de Clercq, een met miniaturen geïllustreerd handschrift van ca. 1525 (118 folios), bewaard in de Cambridge University Library (Accession no. MS. Mn.4.1), met o.a. het portret en wapenschild van abt Robrecht II de Clercq uit Atrecht (1519–1557). Een gedeelte van de bibliotheek bevond zich in het Duinenhuis in de Snaggaardstraat in Brugge. Het werd door de overheid aangetroffen bij een Claude Verdonck en gevoegd bij de geplande openbare bibliotheek in de H.-Bloedkapel, om na 1584 naar de abdij terug te keren. De inventaris van 1584 gemaakt op last van abt Laurent van den Berghe deed vaststellen dat de abdij nog 139 handschriften bezat. Samen met 70 in zijn persoonlijk bezit, maakte dit 201 codices. Daarnaast waren er de gedrukte boeken.
Toen de abdij in 1627 onder de leiding van abt Bernard Campmans († 1642) naar Brugge verhuisde en bij die gelegenheid ook een fusie aanging met de abdij Ter Doest, verdubbelde het boekenbezit. In 1638 stelde prior Carolus de Visch (1596-1666) een nieuwe inventaris op ten behoeve van Antonius Sanderus. Hij noteerde 1025 handschriften, hetgeen er, in vergelijking met de andere door Sanderus beschreven bibliotheken, een van de belangrijkste handschriftenverzamelingen in de Nederlanden van maakte.
Een derde inventaris volgde in 1725 en 1740 door prior Antonius De Blende. Hij noteerde 8800 titels, handschriften en gedrukte boeken bij elkaar.
Toen in 1796 de Duinenabdij door de Fransen bezet werd en de monniken verdreven, werd in de abdijgebouwen tussen 1798 en 1803 een École centrale opgericht met als bibliotheek de geconfisqueerde boeken van West-Vlaamse kloosters en abdijen, waaronder ook de boeken van Ten Duinen. Na het verdwijnen van deze school, werd de collectie ondergebracht in de Gotische Zaal van het Brugse stadhuis. Dit had tot gevolg dat enkele honderden handschriften en heel wat boeken, afkomstig van de abdij Ten Duinen, eigendom werden en zijn gebleven van de Brugse openbare bibliotheek.
Literatuur Louis GILLIODTS-VAN SEVEREN, Érection de la bibliothèque publique, in: Mémoriaux de Bruges, T. II, Brugge, 1920. A. DE POORTER, Catalogue des manuscrits de la Bibliothèque Publique de la Ville de Bruges, Gembloux / Parijs, 1934. Gerard LIEFTINCK, De librijen en scriptoria der Westvlaamse Cisterciënzerabdijen Ter Duinen en Ter Doest in de 12de en 13de eeuw en de betrekkingen tot het atelier van de kapittelschool van Sint-Donaas te Brugge, in: Mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België, Klasse der Letteren, 15, 1953, nr. 61, Brussel. N. HUYGHEBAERT & A. DUBOIS, Abbaye des Dunes à Koksijde et à Bruges, in: Monasticon belge, T. III, dl. 2, Luik, 1966. Alfons DEWITTE, De gesequestreerde boucken vanden Dunen, in: Biekorf, 1980, blz. 139. Noël GEIRNAERT, Claude Verdonck en de boeken van de Duinenabdij, 1578-1584, in: Biekorf, 1980, blz. 176-178. N. N. HUYGHEBAERT, De bibliotheken van de abdijen van De Duinen en Ter Doest, in: Vlaamse kunst op perkament Handschriften en miniaturen te Brugge van de 12de tot de 16de eeuw (tent. cat.), Brugge, 1981, blz. 61-71 en De handschriften van Ter Doest en de Duinenabdij - een overzicht, zelfde werk, blz. 105-140. Marie-Thérèse ISAAC, Les livres manuscrits de l’ Abbaye des Dunes d’ après le catalogue du XVII-ième siècle, Aubel, 1984. Adelbert DENAUX & Eric VANDEN BERGHE (Red.), De Duinenabdij en het Grootseminarie te Brugge, Tielt, 1984. Anselm HOSTE, De handschriften van Ter Doest, Brugge, 1993. Ludo VANDAMME en Noël GEIRNAERT, Cisterciënzerbibliotheken in het middeleeuwse Vlaanderen: handschriften uit de abdijen Ten Duinen, Ter Doest en Clairmarais, in: L. Busine en L. Vandamme (red.), Besloten wereld Open boeken, Brugge, 2002, Lannoo, blz. 57-78. Albert DEROLEZ, Ten Duinen of Ter Doest?, in: Handelingen van het Genootschap voor geschiedenis te Brugge, jrg. 141 (2004), blz. 219-277. Alain ARNOULD en Jean Michel MASSING, Splendours of Flanders, Cambridge university press, 1993, p. 110 en 134-135.
Bibliotheek van de Brugse Jezuïeten Beschrijving De jezuïeten vestigden zich in 1574 in Brugge en stichtten er een school. Uiteraard was zowel voor de kloostergemeenschap als voor de school een bibliotheek noodzakelijk. In de loop van de jaren nam ze steeds grotere uitbreiding.
In 1773 werd de jezuïetenorde afgeschaft en al zijn bezittingen werden openbaar bezit. De bibliotheken van alle vestigingen van de Sociëteit in de Zuidelijke Nederlanden werden samengevoegd (ongeveer 500.000 boekdelen) en werden in grote mate gratis overgedragen naar de Koninklijke Bibliotheek in Brussel of de verschillende keizerlijke colleges. Wat overbleef werd verkocht. Voor Brugge werden circa 6.000 werken geveild, die hoofdzakelijk afkomstig waren van het Belgische college, maar ook voor een kleiner gedeelte van het Engels college dat zich in 1762 in Brugge had gevestigd. Het is dus moeilijk te achterhalen hoeveel boeken in de twee bibliotheken aanwezig waren, maar men mag aannemen dat het om een veelvoud ging van het restant dat geveild werd.
Bronnen Catalogue des livres des bibliothèques des cidevant Jésuites du collège de Bruges, dont la vente se fera le 7 septembre 1778, Brugge, 1778. Catalogue des livres choisis dans les différentes bibliothèques des ci-devant jésuites des Pays-Bas, Brussel, J. Ermens, 1780 Catalogue des livres des bibliothèques des ci-devant Jésuites du Collège de Bruges, Brussel, J. B. Jorez, 1780