thumb|Bregenzer Ache thumb|Het dorpje Fraxern in Vorarlberg Vorarlberg (Alemannisch: Vorarlbearg) is een deelstaat (Bundesland) van Oostenrijk. Het ligt in het uiterste westen van het land en heeft 411.784 inwoners (januari 2025). De hoofdstad is Bregenz met 29.476 inwoners (januari 2025). Qua populatie zijn de steden Dornbirn (52.108 inwoners) en Feldkirch (36.708 inwoners) groter dan de hoofdstad. Vorarlberg grenst in het noorden aan Duitsland, in het oosten aan Tirol en in het zuiden en het westen aan Liechtenstein en Zwitserland.
In tegenstelling tot de rest van Oostenrijk, waar Beiers de traditionele taal is, is Vorarlberg cultureel meer verwant aan het aangrenzende Liechtenstein en Zwitserland, dat ook Alemannisch-sprekend is. Geografisch is het makkelijk bereikbaar via de kant van Zwitserland, waar de Rijnvallei ligt en de meeste inwoners van Vorarlberg zich bevinden.
Geografie Vorarlberg heeft een oppervlakte van 2601,48 km². De Rijn in het westen is de grens met Zwitserland. De belangrijkste zijrivieren zijn: de Ill in het zuiden, de Dornbirner Ache in het centrum en de Bregenzer Ache in het oosten van Vorarlberg. De laatste twee komen feitelijk in de Bodensee bij Bregenz uit.
Onderverdeling districten Vorarlberg is onderverdeeld in 4 districten (Bezirke) en in 96 onafhankelijke politieke gemeenschappen. Stadsdistricten (Statutarstädte) zijn er niet. De districten zijn:
Bregenz Dornbirn Feldkirch Bludenz
Buurlanden Vorarlberg grenst in het noorden aan Duitsland, in het oosten aan Tirol en in het zuiden en het westen aan Liechtenstein en Zwitserland. Vorarlberg heeft een 321 kilometer lange nationale grens. Hiervan grenst 110 kilometer aan de Bondsrepubliek Duitsland (vrijstaat Beieren), 107 kilometer aan de Zwitserse Bondsstaat (Kanton St. Gallen en Kanton Graubünden), 69 kilometer aan de Oostenrijkse Staat Tirol en ca. 35 kilometer aan het Vorstendom Liechtenstein.Alle Angaben: Amt der Vorarlberger Landesregierung, Landespressestelle: Vorarlberg kompakt. Alles rund um das Land und seine Menschen. Bregenz 2012, S. 12. – (vorarlberg.at PDF; 1,6 MB), abgerufen am 4. Jänner 2013.
Regio en omgeving Vorarlberg is onderverdeeld in meerdere agglomeraties. De belangrijkste van deze grootstedelijke gebieden is het Alpenrijndal, dat zich uitstrekt van Bregenz tot Feldkirch. Dit is het grootste stedelijke gebied in Vorarlberg met bijna 240.000 inwoners. Ongeveer twee derde van de bevolking van Vorarlberg woont in dit gebied, in het uiterste westen van het land. De op een na grootste regio is Wolgau met 48.000 inwoners.
Andere bekende regio's zijn het Bregenzerwald, Montafon, het Bodenmeer (inclusief Leiblachtal en het Großwalsertal). Het Kleinwalsertal is een geografische uitzondering, dit gebied is niet toegankelijk vanuit Oostenrijk maar alleen via Beieren. Niettemin behoort het gebied tot het district Bregenz als 'functionele enclave'.
Bergpassen Vorarlberg wordt in het oosten door drie bergpassen verbonden met de rest van Oostenrijk, deze passen zijn deels gesloten in de winter. Dit zijn de Arlbergpas, de Hochtannbergpas en de Bielerhöhe in de Silvretta (tussen het Montafon en het Paznauntal). In de winter is er een doorgaande verbinding voor het snelverkeer via de Arlberg Straßentunnel.
De Flexenpas zorgt voor de verbinding tussen de bovenste Lechtaler Alpen, het Klostertal en de Arlbergpas. Een niet het hele jaar begaanbare bergpas is de Furkajoch die het Rijndal verbindt aan het Laternsdal. Een andere belangrijke binnen-Vorarlbergse is de Bödelepas, tussen Dornbirn, het Rijndal en het Bregenzerwald. Alsmede de Faschinajoch, die via een regionale weg leidt van het Bregenzerwald naar het Großwalsertal en uitkomt in de Walgau.
Rivieren en wateren De belangrijkste rivier in Vorarlberg is de Alpenrijn, dit vormt tevens de grens met Zwitserland. De Ill is de tweede belangrijkste rivier die door Montafon en Walgau stroomt, voordat deze in de Rijn bij Meiningen (Vorarlberg) uitmondt. Andere belangrijke wateren zijn de Bregenzer Ache en de Dornbirner Ach.
Het grootste meer in Vorarlberg is het Bodenmeer. Het Bodenmeer is het op twee na grootste meer in Midden-Europa, na het Balatonmeer en het Meer van Genève. Het is 63 kilometer lang en het breedste punt is bijna 14 kilometer. Het meer heeft een oppervlakte van zo’n 571 vierkante kilometer. Het Bodenmeer is het enige gebied in Europa waar geen grenzen bestaan. Er is geen juridisch bindende overeenkomst tussen Zwitserland, Duitsland en Oostenrijk met betrekking tot waar de grenzen liggen.
Het toerisme (dag- en verblijfsrecreatie) rondom het Bodenmeer is een belangrijke economische factor voor de regio. De jaarlijkse omzet bedraagt ongeveer € 1,8 miljard.Ausgaben der Übernachtungs- und Tagesgäste: DWIF (2010) und (2006) De regio biedt een goede toeristische infrastructuur en een breed aanbod van attracties en bestemmingen voor de bezoekers. Veel beoefende en populaire sporten op het Bodenmeer zijn zwemmen, duiken, (kite)surfen. De omgeving rondom het Bodenmeer kent een breed netwerk aan wandel- en fietspaden. Dit maakt de regio populair voor fiets- en wandelvakanties. Andere belangrijke meren zijn de Lünersee en Kopsspeicher.
Gebergten in Vorarlberg thumb|De 'Rote Wand' De hoogste berg in Vorarlberg is de Piz Buin (3315 meter). Hiermee is het na de Piz Linard (3410 meter) en de Fluchthorn (3399 meter), de hoogste bergtop van de Silvretta. De Silvretta, in het zuidoosten van de deelstaat, is een van de bekendste berggebieden. In de Silvretta bevindt zich ook de grootste gletsjer van Vorarlberg. Een andere belangrijke bergketen is de Rätikon, ook gelegen in het zuiden op de grens met Zwitserland. Andere bekende bergen zijn de 'Rote Wand' (Lechbrongebergte), Braunarlspitze en de Galinakopf.
Valleien in Vorarlberg Het bergachtige Vorarlberg is geografisch gestructureerd door vooral valleien en de rivieren; het Rijndal met de Rijn en de Walgau met de Ill, zijn de meest dichtbevolkte gebieden. Andere valleien en hun rivieren zijn de Montafon (Ill), het Klostertal (Alfenz), het Brandnertal (Alvier), het Bregenzerwald (Bregenzer Ach), het Kleinwalsertal (Breitach) en Lech (Lech). Natuurreservaten in Vorarlberg miniatuur|280x280px|Biosfeerpark Großes Walsertal|alt=
Biosfeerreservaat Großes Walsertal Het Biosfeerreservaat Großes Walsertal omvat 19 200 ha, 3400 inwoners en rond 180 landbouwbedrijven (waarvan 40% biologisch). Het reservaat streeft naar een duurzaam toerisme en economie in de regio en levert een platform voor discussie over maatschappij, politiek en wetenschap. Het Biosfeerreservaat Großes Walsertal is sinds november 2000 een UNESCO-biosfeerreservaat. Biosfeerreservaten zijn de ecologische tegenhanger van de culturele werelderfgoed sites.
Natuurreservaat Rijndelta De Rijndelta van het Bodenmeer is de grootste zoetwater-delta in Europa. Terwijl de delta voornamelijk op Oostenrijks grondgebied ligt, horen kleinere gebieden bij het Zwitserse kanton St. Gallen. In totaal omvat de Rijndelta 2.065 ha. Het natuurgebied Rijndal geldt als een van de belangrijkste broed- en rustplaatsen voor vogels. Met het oog op milieubescherming werd in 1983 besloten om de doelen van de Conventie van Ramsar te volgen.
Geschiedenis
Vorarlberg in de middeleeuwen De vroege geschiedenis van Vorarlberg is nauw verbonden met die van het prinsbisdom Chur. De graven van Bregenz (uitgestorven in de 12e eeuw) en de graven van Pfullendorf (uitgestorven omstreeks 1180) speelden toen een belangrijke rol. Na 1180 kwam veel gebied in handen van de Hohenstaufen en na hun uitsterven in 1268 werd het Rijksgoed. De graven van Bregenz werden opgevolgd door paltsgraaf Hugo van Tübingen (overleden 1182). De gebieden in Vorarlberg kwamen vervolgens aan zijn tweede zoon Hugo. Deze stichtte het grafelijk geslacht Montfort. In de tijd daarna werd het gebied versnipperd door delingen binnen het huis Montfort.
Vorarlberg onder Habsburg Het huis Habsburg slaagde erin om gedurende enkele eeuwen stapje voor stapje het huidige Vorarlberg in handen te krijgen. in 1363 werd de aan de Rijn gelegen heerlijkheid Neuburg gekocht van de ridders Thumb van Neuburg. in 1390 werd het graafschap Feldkirch gekocht van graaf Rudolf V van Montfort-Feldkirch. in 1418 werd de heerlijkheid Bludenz gekocht van graaf Albrecht III van Werdenberg-Bludenz in 1451 werd een deel van het graafschap Bregenz gekocht van gravin Elizabeth, de echtgenote van markgraaf Willem van Baden-Hachberg. Dit betrof de halve stad Bregenz met de gerechten Hofsteig, Alberschwende en Lingenau. in 1453 de Tannberg met Lech en het Kleinwalsertal in 1474 het graafschap Sonnenberg in 1523 werd het noordelijk deel van het graafschap Bregenz gekocht van graaf Hugo III van Bregenz.
In de periode na deze verwervingen probeerden de graven van Hohenems een tweede staat te vormen in Vorarlberg en overwogen de Habsburgers de heerlijkheden te verkopen. Zo was er tijdens de Spaanse Successieoorlog in 1702 een plan om de heerlijkheden te verkopen aan de abdij Sankt Gallen, de abdij Einsiedeln en de abdij Kempten. De standen wisten deze vervreemding echter te voorkomen. Aartshertogin Maria Theresia liet de heerlijkheden sinds 1752 besturen vanuit Freiburg als deel van Voor-Oostenrijk. Na 1782 werden ze weer bestuurd vanuit de hoofdstad van Tirol, Innsbruck.
In 1759 stierven de graven van Hohenems uit. Maria Theresia liet zich vervolgens door haar echtgenoot, keizer Frans I Stefan belenen met dit graafschap. De rijkshof Lustenau was in personele unie verbonden met Hohenems. Zij nam Lustenau wederrechtelijk in bezit. Deze nieuwe gebieden bleven deel uitmaken van de Zwabische Kreits terwijl de oudere bezittingen deel uitmaakten van de Oostenrijkse Kreits. Oostenrijk verhinderde de toetreding van de nieuwe gebieden tot de Vorarlberger Standen. Onder Maria Theresia werden de rechten van Joodse inwoners in Vorarlberg ingeperkt. Onder keizer Jozef II werden de beperkingen voor Joden verlicht doch kwamen andere ingrijpende hervormingen tot uiting: afschaffing van contemplatieve kloosters, afschaffing van processies en volksgebruiken, invoering van geschreven wetteksten in de rechtbanken (geen gewoonterecht meer) en uitbreiding van de ambtenarij (ter vervanging van klerikale besturen).
In 1779 werd de heerlijkheid Tettnang met Argen gekocht van het graafschap Montfort. thumb|situatie 1783 Binnen Vorarlberg lagen ook nog enclaves van de abdij Weingarten: Sankt Gerold en de heerlijkheid Blumenegg. Door de Reichsdeputationshauptschluss van 25 februari 1803 kwamen deze enclaves aan het vorstendom Nassau-Oranje-Fulda, het nieuwe vorstendom van de latere koning Willem I der Nederlanden. Oostenrijk kocht deze gebieden in 1804. In 1804 werd tevens het rijksvorstendom Lindau geruild tegen grootgrondbezit in Oostenrijk met de vorst van Bretzenheim. Ook deze voormalige rijksstad werd bij Vorarlberg gevoegd. Ten slotte werd in hetzelfde jaar nog het graafschap Rothenfels gekocht van de familie Königsegg.
In de Vrede van Presburg van 26 december 1805 moest Oostenrijk in artikel 8 aan het koninkrijk Beieren, bondgenoot van Frankrijk, afstaan: de zeven heerlijkheden in Vorarlberg het graafschap Hohenems het graafschap Königsegg-Rothenfels de heerlijkheid Tettnang en Argen de stad en het gebied van Lindau.
Vorarlberg als deel van het koninkrijk Beieren (1805-1815) Beieren scheidde de gebieden in Vorarlberg af van Tirol en stichtte voor de rechtspraak 7 districten met een landgerecht. Bludenz Nüziders (tot 1810)/Sonnenberg Feldkirch Hohenems Bregenz Dornbirn Weiler
Ook voerde Beieren verder een modern eenheidsbestuur in. De bevolking was echter gehecht aan zijn oude privileges en kwam gelijktijdig met de bevolking van Tirol in 1809 in opstand onder leiding van dr Anton Schneider. Deze opstanden werden echter neergeslagen en het koninkrijk Beieren voerde haar hervorming en modernisering van het gerecht uit. Vorarlberg bleef deel van Beieren tot de Franse nederlagen in 1813 en 1814.