thumb|Topografische kaart van de gemeente Eijsden-Margraten thumb|Reliëfbeeld van de gemeente Eijsden-Margraten thumb|Banholt: plateaulandschap thumb|Eijsden: De Maas als grensrivier thumb|Bemelerberg: krijtformaties thumb|Scheulder: een typisch straatdorp met mergelstenen carréboerderijen en St-Barbarakerk
Eijsden-Margraten is een gemeente in het zuiden van de Nederlandse provincie Limburg. De overwegend landelijk gelegen gemeente heeft per een inwoneraantal van (bron: CBS) op een oppervlakte van 77,4 km².
Geografie Topografie Eijsden-Margraten maakt deel uit van het Zuid-Limburgse Heuvelland. Het oostelijk deel van de gemeente hoort landschappelijk tevens bij het Mergelland; het westelijk deel bij het Maasdal. In het Maasdal liggen onder andere de dorpen Eijsden, Oost-Maarland en Gronsveld. Bij Eijsden stroomt de rivier de Maas Nederland binnen. Iets verderop mondt het overwegend op Belgisch grondgebied stromende riviertje de Voer uit in de Maas.
De meeste overige kernen liggen op het plateau van Margraten. Aan de randen van dit plateau bevinden zich enkele vrij steile hellingen, zoals de Bemelerberg, de Antoniusbank, de Keerderberg, de Heiweg, de Schelberg en de Wolfsberg.
De gemeente Eijsden-Margraten telt vijftien woonkernen. Naast deze grotere dorpen bestaat de gemeente uit dertien gehuchten en dertien buurtschappen.
Kernen De vijftien hoofdkernen op volgorde van bevolkingsaantal (aantal inwoners op 1 januari 2013)Bron: 'Bevolkingscijfers. Eijsden-Margraten in cijfers 2013', op website gemeente Eijsden-Margraten. (aantal inwoners gemarkeerd met * op ): Nederlandse naamLimburgse naamAantal inwonersEijsdenEèsjde*MargratenMergraote*Cadier en KeerKeer*Mariadorp en PoelveldDe Klonie2.910GronsveldGroéselt*Sint GeertruidSe-Gietere*NoorbeekNorbik*BanholtTebannet*Oost-MaarlandOêsj-Maoërend964MheerMaer*RijckholtRiêkelt720BemelenBieëmele*EckelradeIkkelder*Mesch en WithuisMisj en 't Withoës418ScheulderSjuuëlder*(Bron: gemeentegids Eijsden-Margraten)
Gehuchten De dertien gehuchten zijn: Nederlandse naamLimburgse naamAantal inwonersHerkenradeHerkenter180TerlindenTerlinne130Bergenhuizen / ScheyBergenhoêze / Sjei120GasthuisGastes120HonthemHoontem120Moerslag / LibeekMoersjelt / Liebik120Sint AntoniusbankSint Antoniusbank100HoogcrutsGe Kruuts90TermaarTermaar90BruisterboschBruusjterbusj80't Rooth't Roeët40(Bron: CBS)
Buurtschappen De dertien buurtschappen zijn: Berg, Breust, Groot Welsden, Hoog-Caestert, Klein Welsden, Laag-Caestert, Schilberg, Terhorst, Ulvend, Vroelen, Wesch, Withuis en Wolfshuis.
Aangrenzende gemeenten De gemeente Eijsden-Margraten wordt aan de zuidwestkant begrensd door de Belgische gemeente Visé (aan de overkant van de Maas), aan noordwestzijde door de gemeente Maastricht, aan de noordzijde door de gemeente Valkenburg aan de Geul, aan haar oostzijde door de gemeente Gulpen-Wittem en aan de zuidkant door de Belgische gemeente Voeren.
Geschiedenis Uit de aanwezigheid van de vuursteenmijnen van Rijckholt (ook elders in de gemeente aanwezig) kan worden afgeleid dat het gebied al in de prehistorie was bewoond. Sporen van Romeinse aanwezigheid zijn tamelijk zeldzaam, hoewel volgens de Heerlense archeologe Karen Jeneson ook de Zuid-Limburgse plateaus gedurende de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling in cultuur gebracht waren. De vondst in 2012 van een nederzetting met houten huizen uit de Romeinse tijd in Eckelrade lijkt deze stelling te bevestigen., 'Archeologische Kroniek van Limburg over 2013', in: Jaarboek 2014 van het Koninklijk Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap (Publications, Deel 150), pp. 189-192. Bij Cadier en Keer is de Romeinse villa Backerbosch slechts gedeeltelijk opgegraven, maar duidelijk is dat dit een van de grootste villae rusticae van Nederland was. De Oude Akerweg in Bemelen - via het Wolfshuis doorlopend naar de Heerstraat bij Scheulder - was waarschijnlijk onderdeel van de Romeinse heerweg die van Maastricht naar Aken voerde. Ook in de Middeleeuwen was deze weg nog belangrijk, getuige de aanwezigheid van een gasthuis van het kapittel van Sint-Servaas in de buurtschap Gasthuis. De dorpen in het Maasdal dateren uit de vroege middeleeuwen en zijn ouder dan de dorpen op het plateau. Breust en Eijsden zijn hier de oudste kernen.Hartmann, pp. 318, 319. Het Plateau van Margraten werd pas vrij laat (opnieuw) ontgonnen (12e-13e eeuw).Hartmann, p. 317.
Het grondgebied van de huidige gemeente Eijsden-Margraten was tot 1794 een lappendeken van versnipperde territoria. Het grote aantal kastelen, met name in het Maasdal, herinnert aan de toenmalige rivaliteit. Enkele dorpen vormden min of meer zelfstandige heerlijkheden binnen het Heilige Roomse Rijk, zoals het rijksgraafschap Gronsveld, de vrije rijksheerlijkheid Breust en de heerlijkheid Wijlre, waartoe Scheulder behoorde. Het gebied Heer en Keer behoorde tot de zogenaamde Elf banken van Sint-Servaas, die bestuurd werden door het Sint-Servaaskapittel in Maastricht. In het dorp Bemelen trad een andere Maastricht kapittel, dat van Onze-Lieve-Vrouw, als wereldlijk heer op, terwijl in de buurtschap Antoniusbank de Maastrichtse Antonieten het voor het zeggen hadden. Andere delen van de gemeente Eijsden-Margraten behoorden tot het graafschap Dalhem (Mheer, Banholt, Noorbeek, Cadier en Oost-Maarland) of het land van 's-Hertogenrade (Margraten), terwijl een klein gebied deel uitmaakte van het hertogdom Limburg. Bij het Partagetraktaat van 1661 werden enkele van deze territoria nog eens gesplitst in een Staats deel en een Spaans, later Oostenrijks deel.
De komst van de Fransen maakte in 1794 een einde aan de versnippering en vanaf 1814 behoorde het gebied achtereenvolgens tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1814-30), het Koninkrijk België (1830-39) en vanaf 1839 tot het Koninkrijk Nederland. De grotere dorpen (Eijsden, Gronsveld, Margraten, Mheer, Noorbeek, Sint Geertruid en Bemelen) vormden tot 1982 elk een aparte gemeente. Bij de herindeling van Zuid-Limburg op 1 januari 1982 werden de gemeenten Eijsden en Margraten gevormd, die op 1 januari 2011 fuseerden tot de huidige gemeente.
In 2016 kwam de gemeente met het Belgische Wezet overeen om twee stukjes grondgebied te ruilen die aan de overkant van de Maas terecht waren gekomen door een verlegging van de rivier in de jaren 1970. De schiereilanden L'Illal en Eijsden van samen 15 hectare worden Nederlands, het Nederlandse schiereilandje Petit-Gravier van 5 hectare Belgisch. De beslissing is genomen vanwege ordehandhavingsproblemen op L'Illal.
Erfgoed, bezienswaardigheden In het Savelsbos nabij het dorp Rijckholt bevindt zich de Henkeput, een archeologisch monument, evenals de prehistorische vuursteenmijnen van Rijckholt.
Beschermde dorpsgezichten In de gemeente Eijsden-Margraten zijn door het Rijk vier beschermde dorpsgezichten aangewezen. Zie : Rijksbeschermd gezicht Eijsden Rijksbeschermd gezicht Sint-Geertruid, Moerslag en Bruisterbosch Rijksbeschermd gezicht Noorbeek / De Wesch Rijksbeschermd gezicht Gasthuis
Monumenten
De gemeente Eijsden-Margraten telt 393 rijksmonumenten, waarmee de gemeente na Maastricht de meeste monumenten van Limburg bezit. Met name het dorp Eijsden (met de buurtschappen Withuis en Hoog en Laag Caestert) bezit een groot aantal monumentale gebouwen.
Historische kerken en kloosters In de gemeente bevinden zich diverse historische kerken, kapellen en kloosters. Historische kerken zijn onder andere de Sint-Christinakerk en de Sint-Martinuskerk te Eijsden, de romaans-gotische Sint-Pancratiuskerk te Mesch, de Sint-Martinuskerk te Gronsveld, de Sint-Gertrudiskerk te Sint Geertruid, de Sint-Lambertuskerk te Mheer, de Sint-Brigidakerk te Noorbeek, de Sint-Laurentiuskerk te Bemelen en de Sint-Margaritakerk te Margraten. Een bijzonder religieus gebouw is de voormalige synagoge in Eijsden.
Het klooster Hoogcruts was een monumentaal klooster, dat inmiddels tot ruïne is vervallen. Andere (voormalige) kloosters zijn Huize Immaculata in Rijckholt en twee kloosters in Cadier en Keer: Huis Blankenberg en het missiehuis Sociëteit voor Afrikaanse Missiën met bidkapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties. Daarnaast bevinden zich verspreid in de gemeente talloze wegkruizen, Lourdesgrotten en wegkapelletjes.
Kastelen In de gemeente bevinden zich een vijftal kastelen, die alle als rijksmonument bescherming genieten: het kasteel Eijsden, het kasteel van Gronsveld, het kasteel van Mheer, het kasteel Oost in Oost-Maarland en het kasteel van Rijckholt.
Elvenschans Op de grens met België ten zuiden van Eijsden liggen de restanten van het 17e-eeuwse vestingwerk de Elvenschans, dat onder andere als tolkantoor fungeerde voor de scheepvaart op de Maas.
Molens In de gemeente bevinden zich verschillende wind- en watermolens. De Van Tienhovenmolen in het gehucht Wolfshuis bij Bemelen is de enige windmolen in de gemeente, omdat de torenmolen van Gronsveld sinds 1970 officieel op Maastrichts grondgebied staat. In het dorp Mesch staat de dubbele Meschermolen, een watermolen aan het riviertje de Voer, evenals de Muggemolen in Eijsden, de Breustermolen in Hoog-Caestert en de Zaagwatermolen en de graanmolen van Eijsden, beide in Laag-Caestert.
Oorlogsmonumenten thumb|Amerikaans oorlogskerkhof, Margraten Bij Margraten ligt het Amerikaanse Begraafplaats Margraten, een militaire begraafplaats uit de Tweede Wereldoorlog met een indrukwekkend monument, een kleine, permanente expositie over de opmars van het Amerikaanse leger in West-Europa in 1944 en eindeloos lange rijen marmeren grafkruizen en -sterren. Daarnaast bevinden zich in de gemeente enkele oorlogsmonumenten.
Kunst in de openbare ruimte In de gemeente bevinden zich diverse beelden, sculpturen en objecten in de openbare ruimte.
Immaterieel erfgoed thumb|De Sint Brigida-den op weg naar Noorbeek In Noorbeek vindt jaarlijks op de tweede zaterdag na pasen het halen van de Sint Brigida-den plaats. Deze traditie is sinds 2015 opgenomen in de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed.'Denhalen Noorbeek op Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed', op website http://www.eijsden-margraten.nl/. Gearchiveerd op 6 juni 2023.
In veel plaatsen wordt tijdens de broonk, de voorjaarskermis rond de Sacramentsprocessie, de cramignon gedanst. Dit is een soort reidans die buiten deze gemeente enkel in het aangrenzende deel van Wallonië gedanst wordt. In mei 2019, tijdens de eerste dag van de cramignon, werd bekendgemaakt dat de cramignon is voorgedragen als immaterieel cultureel erfgoed op de Nationale Inventaris.Cramignon op UNESCO-lijst van Immaterieel Erfgoed Eijsdensite.nl, 20 mei 2019
Natuur thumb|Het Savelsbos nabij Gronsveld thumb|Hagenlandschap (en wegkruis) nabij Noorbeek
Natuurgebieden In de gemeente Eijsden-Margraten bevinden zich diverse natuurgebieden. Nabij Eijsden en Oost-Maarland zijn een aantal door grindwinning ontstane grindgaten tot ontwikkeling gekomen als natuur- en/of recreatiegebied. Een voorbeeld is het gebied Eijsder Beemden nabij Oost-Maarland, waar men getracht heeft de situatie van vóór de ontgrindingen deels te herstellen. Voorheen heette dit gebied De Wierd. Tussen de dorpen Gronsveld en Sint Geertruid bevindt zich aan de rand van het plateau het Savelsbos, een Natura 2000-gebied, met verschillende historische plekken zoals Huis De Beuk en de Vuursteenmijnen van Rijckholt. Bij Mesch bevindt zich het "Mescher Plukbos", een aangelegd, ca 7 hectare groot bos van Het Limburgs Landschap, waar de bezoekers de aanwezige bosvruchten (zoals bramen en walnoten) vrijelijk kunnen plukken.