Werkendam is een dorpANWB Topografische Atlas Noord-Brabant (2005) - kaart 3 122-425 . in de gemeente Altena in de Nederlandse provincie Noord-Brabant. Het ligt ten zuiden van de plaats waar de Boven-Merwede zich splitst in de Nieuwe Merwede en Beneden-Merwede. De kern Werkendam telde inwoners in .
Werkendam was een zelfstandige gemeente tot deze in 1950 werd samengevoegd met de gemeente De Werken en Sleeuwijk, waartoe ook buurtschap Kille behoorde. In 1973 werd het dorp Nieuwendijk bij Werkendam gevoegd. In 1997 fuseerde de gemeente Werkendam met de gemeente Dussen tot de gemeente Werkendam, die in 2019 opging in de gemeente Altena.
Toponymie De naam Werkendam hangt vermoedelijk samen met de afdamming van het riviertje Werken, die omstreeks 1230 heeft plaatsgevonden. De naam Werken heeft mogelijk betrekking op vlechtwerk van wilgentenen, voor de visserij.
Geschiedenis Werkendam is vernoemd naar de afdamming van het riviertje Werken. Als onderdeel van de grote waterbouwkundige werken in de Grote Waard vindt omstreeks 1230 de afdamming plaats. Voor die tijd bevond zich al een nederzetting op die plaats, met de naam Wirkenemunde, voor het eerst vermeld in 1064. De ambachtsheerlijkheid Werkendam valt niet onder Altena, maar rechtstreeks onder de baljuw van Zuid-Holland in Dordrecht, evenals de kerkelijke goederen der parochie.
Bij de dorpskern stond sinds de 14e eeuw de burcht van Werkendam. Dit militaire steunpunt voor de graaf van Holland werd bewoond door een burggraaf. Begin 17e eeuw werd de burcht nog uitgebreid, maar in 1822 volgde de sloop.
Een bekende gebeurtenis is de brand in 1641 in het dan reeds protestants-christelijke dorp, waaraan 81 huizen in Werkendam ten prooi vallen. Naast dorpsbranden heeft Werkendam in de 17e eeuw veel te lijden gehad onder pest en overstromingen. In 1812 trokken de Kozakken door Werkendam, nadat ze bij Hardinxveld de Merwede waren overgestoken.
De bevolking leeft in die tijd van de rivier. Schippers, beurtvaarders en vissers vinden er hun bestaan. Later zijn er veel griendwerkers in de Biesbosch. Aan hen dankt Werkendam de naam 'de Vrouwenhemel', aangezien vele mannen de gehele week in de Biesbosch verbleven. Tot in de 20e eeuw was Werkendam een ware doolhof van havens (Oude Binnenhaven), kanalen en waterwegen. Deze zijn nu vrijwel allemaal gedempt.
Anton Mussert, ingenieur en later oprichter en leider van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB), werd in 1894 in Werkendam geboren.
Op het laatst van de Tweede Wereldoorlog, in 1945, werden in Werkendam nogal wat gebouwen beschadigd. Tijdens de Watersnood van 1953 liep ook een deel van Werkendam onder water. Toch werden vele Werkendammers, als bekwame dijkenbouwers, naar Zeeland gestuurd om aldaar de dijken te dichten.
Werkendam heeft tegenwoordig een naam opgebouwd op het terrein van weg- en waterwerken.
Kerkelijke geschiedenis Het overgrote deel van de gelovige bewoners van Werkendam is protestants en kent daarbij, naast de Hervormde Kerk, vele bevindelijke stromingen. Dit alles heeft een ontstaansgeschiedenis die zeker teruggaat tot in de Tachtigjarige Oorlog. Hoewel het Land van Altena tot Holland behoorde, in een vroeg stadium Staats werd en er reeds omstreeks 1590 enkele predikanten fungeerden, werd het regelmatig door Spaansgezinde troepen bedreigd. In 1636 moesten de predikanten zelfs naar het noorden vluchten omdat ze door Spaansgezinde troepen gegijzeld dreigden te worden. In 1639 kwamen ze weer terug.
In de 18e eeuw was het ds. Johannes Groenewegen (1709-1764) uit Werkendam die oefeningen hield bij mensen thuis. Deze godsdienstoefeningen moesten min of meer in het geheim geschieden, daar de overheid de teugels van de Hervormde Kerk strak in handen hield. De predikant kreeg een aanzienlijke aanhang en legde aldus in deze streek de grondslag voor wat uiteindelijk de Afscheiding van 1834 zou gaan vormen. Hierdoor ontstonden uiteindelijk weliswaar de Gereformeerde Kerken in Nederland, maar daarnaast ontstonden er tal van andere stromingen die zich ook hierin niet konden vinden. In Werkendam hebben vele daarvan een eigen kerkgebouw. Hieronder volgt de geschiedenis van de Gereformeerden in Werkendam.
Op 27 maart 1837 splitste de Gereformeerde Kerk van Werkendam zich van de Hervormden af door de ondertekening van de akte ter verbintenis. Aldus belovende wij ook mits dezen, de eenigheid der Kerke op alle mogelijke wijze te bevorderen, en liever ons particulier gevoelen te verzaken, dan oorzaak te geven, dat daardoor de Gemeente des Heeren gescheurd worde. Het eerste Gereformeerde kerkje aan de Sleeuwijksedijk, niet meer dan een schuur eigenlijk, heette Naboths Wijnberg en was in gebruik van 1837 tot 1859. Vanaf 1859 tot 1912 werd een nieuwe, grotere, houten kerk aan de Hoogstraat in gebruik genomen. In 1913 kwam een nieuwe, stenen kerk gereed, die echter in 1945 door oorlogsgeweld werd verwoest. Door de verwoestingen moesten de diverse kerkgenootschappen die er reeds waren in de weinige gebouwen die nog waren overgebleven hun diensten houden. Er kwam een noodkerk, maar de middelen waren vooralsnog ontoereikend om een meer permanente kerk te bouwen. De Watersnood van 1953 maakte ook de noodkerk onbruikbaar. De Gereformeerden konden bij de Hervormden terecht tot, in 1956, hun eigen kerk, de Maranathakerk, in gebruik kon worden genomen.
De rechtzinnigheid van het protestantisme in Werkendam kwam pas sedert het einde van de 19e eeuw goed tot uiting. Hieruit vloeide in 1903 de benoeming van Hendrik Gay als burgemeester voort. Deze was eveneens orthodox protestant en hij steunde de eis vanuit de kerken om de zondagsrust te eerbiedigen. Zo geschiedde het dat in 1905 het nut werd erkend om het drankgebruik vooral op zondagen te beperken: voortaan waren de cafés op zondag gesloten. Ook in 2010 was er weer discussie ten aanzien van de nieuwe veerpont naar Hardinxveld. De plaatselijke SGP was van mening dat deze op zondag niet mocht varen.
Ondanks het behoudend protestantse karakter van de plaats kon het zonder problemen gebeuren dat in 2009 een katholiek, Carla Breuer-Blekkink, tot burgemeester van Werkendam werd benoemd.
Bezienswaardigheden thumb|Het zgn. Notarishuis aan de Hoogstraat. De Joodse begraafplaats, aan de Voorste Vliet, uit 1850. Het Oorlogsmonument van Werkendam, met de namen van inwoners die omkwamen in de Tweede Wereldoorlog en in Nederlands-Indië, naast naast het Monument "De Line-Crosser". De Dorpskerk, aan de Kerkstraat, uit 1951. Een kruisvormige bakstenen kerk met een centrale zeskante opbouw, een zogenaamde verdiepingskerk. Architecten waren Chr. Nielsen en J.H.C. Spruit. De kerk verving een in 1944 verwoeste, van oorsprong 15e-eeuwse kerk. Het orgel uit 1953 is gebouwd door de firma Willem van Leeuwen te Leiderdorp. De Biesboschkerk Fort aan de Uppelse Dijk (ook Fort Altena geheten), uit 1847. Onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, sinds 2003 natuurgebied. Werk aan de Bakkerskil, aan de Schenkeldijk, uit 1878. Onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Papsluis, een inundatiesluis op 250 meter ten zuiden van het Werk aan de Bakkerskil. Fort bij het Steurgat, aan de Bandijk ten zuidwesten van de kom nabij het Steurgat, uit 1881. Eindpunt van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Waterliniepad, een wandelpad met als thema de Nieuwe Hollandse Waterlinie, van Weesp naar Werkendam met het Fort bij het Steurgat als eindpunt. De Vervoorne Molen aan de Schenkeldijk, uit omstreeks 1700. Het is een houten achtkante poldermolen. Het Landeke, aan Schans 41c, uit 1902. Het is een onttakelde poldermolen. Het Voormalige Notarishuis, aan Hoogstraat 38, uit 1843. Van 1897 tot 1925 notariswoning, daarna tot 1978 gemeentehuis. Daarin is een restaurant gevestigd en kan gehuwd worden. Nationaal Park De Biesbosch, beschermd nationaal natuurgebied met veel verschillende natuurlandschappen, recreatie en spaarbekkens ten behoeve van drinkwatervoorziening.
Zie ook
Lijst van rijksmonumenten in Werkendam Lijst van gemeentelijke monumenten in Werkendam
Musea Het Biesbosch MuseumEiland bevindt zich in de Biesbosch, 12 km ten westen van Werkendam, aan Hilweg 2. Stichting Oudheidskamer Zevenhuizen bevindt zich in Werkendam aan Zevenhuizen 7.
Verenigingen Algemeen Historische Vereniging Werkendam en De Werken Ca Vogelvereniging De Biesboschzanger Hondenvereniging 't Klaske Gereformeerde jeugdvereniging Nobelesse Oblige Werkendam Oranjevereniging Werkendam Koninklijk Erkende Muziekvereniging Irene Werkendam Shantykoor De Biesbosch Christelijk gemengde Zangvereniging Hallelujah Mannenkoor Onderling Genoegen Dames- en Mannenkoor De Verenigde Zangers Buurtvereniging Havenstraat en omgeving Christelijk Gemengd Koor Sjier Hasjiriem
Sportverenigingen Voetbalvereniging Kozakken Boys Basketbalvereniging BC Virtus Werkendam Zwemvereniging De Biesboschzwemmers Volleybalvereniging VV Voltena Tennisvereniging Werkendam Wielervrienden Werkendam Badminton vereniging Cross Smash Gymnastiek vereniging OKK Dam- en Schaakvereniging Werkendam Hengelsport vereniging De Biesbosch Watersport vereniging Werkendam Schietsport vereniging Werkendam Beachsport vereniging Werkendam
Voorzieningen Algemeen Buurthuis "de Burcht" Bibliotheek Altena Jeugdsoos Werkendam Schippersinternaat De Merwede Zorgcentrum Goezate Kinderboerderij Floreffehoeve
Onderwijs O.B.S Burgemeester Sigmondschool Ds. Joh. Groenewegenschool CBS 't Kompas CBS Het Baken
Sport Sportpark de Zwaaier Sporthal De Crosser Zwembad Werkina Fitnesscentrum Sportivity
Kerken Er zijn tal van kerken voor diverse protestantse genootschappen. Sommige daarvan zijn gesloopt en andere weer nieuw gebouwd. Daarnaast heeft Werkendam een katholieke kerk en een synagoge gekend. De synagoge aan de Hoogstraat, in een voormalige schuur, werd in 1835 ingewijd en in 1900 buiten gebruik genomen. Ze is inmiddels gesloopt. De Antonius van Paduakerk aan de Havenstraat, architect Jan Strik, werd in 1951 gebouwd in de stijl van de Bossche School en in 1987 buiten gebruik genomen. In 1989 werd de kerk gesloopt BHIC. Op de plaats van de kerk werden woningen gebouwd. De Dorpskerk van de Hervormde Gemeente aan de Kerkstraat 1. Het gebouw werd op 23 december 1952 in gebruik genomen. Architecten waren Chr. Nielsen en J.H.C. Spruit, die eveneens het ontwerp maakten voor de Hervormde kerk van Almkerk, een dorp in de omgeving. Het kerkgebouw kwam in plaats van de in 1945 verwoeste kerk. Naast de kerk is de gemeentelijke begraafplaats. Hier is onder meer het graf van Thomas Handley Duff wiens Lancaster Mk III op 22 juni 1944 bij Werkendam de modder indook. thumb|Maranathakerk De Biesboschkerk van de Hervormde Gemeente aan de Richter 91, in een nieuwbouwwijk met straatnamen gerelateerd aan de Biesbosch. Oorspronkelijk was er een kerk voor de Biesboschbewoners aan de Bandijk in de Kievitswaard. Deze Biesboschkapel uit 1951 werd in 2004 vervangen door de kerk met de toepasselijke naam: Biesboschkerk. Architect was W.M. van Beijnum uit Amerongen. Het orgel stamt uit 1971 en werd gebouwd door de firma Mense Ruiter te Groningen. Het werd geplaatst in de nieuwe kerk. De Maranathakerk aan de Merwestraat, Gereformeerde Kerk, vervangt het in 1945 verwoeste gebouw en is in 1956 gebouwd naar een ontwerp van architect B.W. Plooij. Het orgel uit 1956 is van de Alkmaarse firma B. Pels & Zn. In 2006 is het gebouw gerenoveerd. De Christelijke Gereformeerde kerk, gebouwd in 1995 aan de Binnengriend 27, sinds 2011 de Rehobothkerk genaamd. Van 2004 tot 2010 maakte ook de Hersteld Hervormde Gemeente gebruik van het gebouw. Voordat in 1995 het kerkgebouw in gebruik werd genomen, kerkte de Christelijk Gereformeerde Kerk in een kerkgebouw aan de Lijnbaan in het centrum van het dorp.