thumb|upright=1.3|Embryonale vorming van de neurale plaat, de chorda dorsalis en het coeloom in gewervelden
Een bouwplan, ook wel geschreven als Bauplan (Duits), is een concept uit de morfologie en evolutiebiologie dat verwijst naar het fundamentele lichaamsontwerp van een groep organismen, vaak binnen een fylum. Het beschrijft de algemene organisatie van het lichaam: symmetrie (bilateraal, radiaal), de ligging van de lichaamsas, segmentatie, en de positie van weefsels, organen en orgaanstelsels.
Binnen de evolutiebiologie wordt het bouwplan gezien als morfologische kenmerken die tijdens de ontwikkeling wordt vastgelegd door genetische regulatienetwerken, waaronder hoxgenen. Variatie tussen soorten ontstaat vooral door modificaties van dit bestaande plan. Het concept is historisch geworteld in de vergelijkende morfologie en werd gebruikt om diergroepen te classificeren.
Geschiedenis van het concept Het concept van een "bouwplan" ontstond in de late 18e en vroege 19e eeuw binnen de vergelijkende anatomie. In deze periode probeerden natuuronderzoekers de grote diversiteit aan dierlijke vormen te ordenen door onderliggende vormpatronen te identificeren.
Étienne Geoffroy Saint-Hilaire probeerde de lichaamsbouw van gewervelde en ongewervelde dieren met elkaar te vergelijken en te verbinden. Op basis daarvan kwam hij tot een theorie van de eenheid van het bouwplan (unité de plan): het idee dat er onderliggende overeenkomsten bestaan (in moderne termen: homologieën) tussen verschillende diergroepen. Hieruit concludeerde hij dat de ontwikkeling van alle organismen terug te voeren is op één enkel basisbouwplan (plan d’organisation).
Georges Cuvier verwierp het idee van één gemeenschappelijk bouwplan en stelde in plaats daarvan dat het dierenrijk is opgebouwd uit vier verschillende en onafhankelijke grondbouwplannen (zoals Vertebrata, Articulata, Mollusca en Radiata). Een belangrijke verschuiving kwam met Karl Ernst von Baer, die de nadruk legde op embryonale ontwikkeling: vroege ontwikkelingsstadia weerspiegelen algemene kenmerken, waarna specialisatie volgt. Dit vormde een directe voorloper van het moderne bauplan-concept.
Zie ook Evolutionaire ontwikkelingsbiologie
Categorie:Evolutiebiologie