thumb|De Mauna Kea vanuit het noordwesten, met v.l.n.r. de koepels van de Subaru-telescoop, de beide Keck-telescopen en de IRTF thumb|Aan de voet van Puʻu Poliʻahu, een van de kraters op Mauna Kea. Van links naar rechts: het Caltech Submillimeter Observatory, de James Clerk Maxwell Telescope, en vier van de antennas van het Submillimeter Array. thumb|Op 2800m hoogte bevindt zich het Onizuka Center for International Astronomy (Hale Pohaku), waar astronomen overdag verblijven. Op de afbeelding de slaapgelegenheden.
Het Mauna Kea-observatorium is een groep van vlak bij elkaar gevestigde astronomische observatoria op de 4.200 m hoge piek van de slapende vulkaan Mauna Kea op het eiland Hawaï. Het is heden ten dage een van de belangrijkste observatoria ter wereld. Hoewel de telescopen op de Mauna Kea door verschillende universiteiten en andere instituten uit in totaal 11 verschillende landen worden geëxploiteerd, worden ze gezamenlijk het Mauna Kea-observatorium genoemd.
Het terrein als geheel staat onder beheer van het Center for Maunakea Stewardship (CMS)Center for Maunakea Stewardship (CMS)
Locatie
De eerste sterrenkundige die Mauna Kea onderzocht als de locatie voor een observatorium was Gerard Kuiper in 1964.Steve Larson, on Kuiper’s search for telescope sites
De locatie is bijzonder geschikt voor een observatorium, omdat op deze hoogte de lucht reeds zo ijl en extreem droog is (een vereiste voor infraroodastronomie), de top gewoonlijk boven de wolken (inversielaag) ligt (waardoor het aantal heldere nachten zeer groot is) en de lucht weinig turbulent is (weinig seeing) zodat astronomische opnames van hoge kwaliteit mogelijk zijn. De inheemse bewoners van Hawaii, Kanaka Maoli, gebruikten deze plek daarom al voor hun observaties van het heelal.
Geschiedenis
Tussen 1968 en 1999 werden in totaal negen spiegeltelescopen voor zichtbaar en infrarood licht in bedrijf genomen, waaronder de Gemini North-telescoop en de Subaru-telescoop, ieder met een hoofdspiegel van ca. 8 m, en de beide Keck-telescopen, die een uit een groot aantal zeshoekige segmenten bestaande hoofdspiegel van 10 m hebben en een tijdlang de grootste telescopen ter wereld waren, totdat in juli 2007 de Large Binocular Telescope in Arizona (VS) in gebruik werd genomen. Deze twee Keck-telescopen kunnen ook gezamenlijk worden gebruikt voor interferometrie.
Behalve optische telescopen bevinden zich hier ook drie telescopen voor het sub-millimeterbereik. De oudste is het Caltech Submillimeter Observatory (gesloten in 2015). Nederland was tot 2014 voor 20% betrokken bij de James Clerk Maxwell Telescope. Het Sub-millimeter Array, bestaande uit acht antennes met een diameter van elk 6 m, is in 2002 in gebruik genomen. Tot slot herbergt het Mauna Kea-observatorium nog een radiotelescoop van 25 m diameter, die samen met negen andere radiotelescopen over de hele wereld (het Very Long Baseline Array) als radio-astronomische interferometer wordt gebruikt (een zogenaamde very long baseline interferometer).
In maart 2015 werden pogingen te beginnen met de bouw van de Thirty Meter Telescope voorkomen door tegenstanders van deze telescoop.http://khon2.com/2015/04/11/thirty-meter-telescope-construction-delayed/. Gearchiveerd op 1 mei 2016. Hetzelfde gebeurde in juli 2019 en daarnahttps://www.science20.com/hontas_farmer/maunakea_protest_have_grown_into_broad_antiscience_with_threats_of_terrorism-242762. Gearchiveerd op 5 december 2022.. Als de Thirty Meter Telescope gebouwd wordt, is men van plan (onder druk van de protesten) vijf bestaande telescopen van de berg te verwijderen. In 2024 waren twee telescopen verwijderd, de CSO en de Hoku Kea telescoop. In 2025 is begonnen met het verwijderen van UKIRT.The University of Hawaiʻi Institute for Astronomy Initiates Decommissioning of UKIRT
Bezoekerscentrum thumb|Onizuka Center for International Astronomy bezoekerscentrum Er is een bezoekerscentrum op ongeveer 3000 m hoogte met informatie over het observatorium., het Onizuka Center for International Astronomy Visitor Information Station.Maunakea Visitor Information Station thumb|Hale Pohaku Deze locatie wordt ook Hale Pohaku genoemd. Hier verblijven astronomen die waarnemingen doen met de telescopen. Tegenwoordig worden de meeste telescopen echter vanaf zeeniveau bestuurd.
Overzicht telescopen + Telescopen op Mauna Kea Telescoop Diameter Soort Eigenaar Sinds UH 2.2m 2,2 m Optisch/infrarood Universiteit van Hawaï 1970 United Kingdom Infrared Telescope (UKIRT) 3,8 m Infrarood Lockheed-Martin, NASA, Universiteit van Arizona 1979 Infrared Telescope Facility (IRTF) 3,0 m Infrarood NASA 1979 Canada-France-Hawaii Telescope (CFHT) 3,6 m Optisch/infrarood Canada, Frankrijk, Universiteit van Hawaï 1979 James Clerk Maxwell Telescope (JCMT) 15 m Submillimeter, millimeter China, Japan, Taiwan, Zuid-Korea, Verenigd Koninkrijk, Canada 1987 Een antenne van het Very Long Baseline Array 25 m Radio NRAO, AUI, NSF 1992 Keck I 10 m Optisch/infrarood Caltech, California Association for Research in Astronomy 1992 Keck II 10 m Optisch/infrarood Caltech, California Association for Research in Astronomy 1996 Subaru-telescoop 8,2 m Optisch/infrarood NOAJ (Japan) 1999 Gemini-Noord 8,1 m Optisch/infrarood Verenigde Staten, Canada, Chili, Argentinië, Brazilië 1999 Submillimeter Array (SMA) 8 × 6 m Submillimeter-interferometer Smithsonian Astrophysical Observatory, Taiwan 2002
+ Voormalige telescopen op Mauna Kea Telescoop Diameter Soort Eigenaar Sinds Tot Caltech Submillimeter Observatory (CSO) 10,4 m Submillimeter Caltech, NSF 1987 2024Caltech's Submillimeter Observatory Has Been Removed from Maunakea Hoku Kea 0,9 m Optisch Universiteit van Hawaï 2010 2024Maunakea Milestone: Removal of UH Hilo’s Hōkū Keʻa Observatory is completed, site fully restored
Externe links Website van het Mauna Kea-Observatorium Luchtfoto van het observatorium en plattegrond met bijbehorende legenda Webcams op Mauna Kea
Referenties
Categorie:Observatorium in de Verenigde Staten Categorie:Bouwwerk in Hawaï