thumb|520px|Het Oorlogsmonument Esserveld in 2010 Het Oorlogsmonument Esserveld is een gedenkteken op de begraafplaats Esserveld in de stad Groningen, dat is opgericht ter herinnering aan ruim veertig tijdens de Tweede Wereldoorlog in Westerbork gefusilleerde Nederlandse verzetsstrijders. Het monument werd ontworpen en vervaardigd door de Groninger beeldhouwer Willem Valk (1898-1977).
Beschrijving Het monument is een in witte natuursteen uitgevoerde sculptuur van een uit een urn verrijzende vrouwenfiguur, die het uit de dood oprijzende leven symboliseert.Nieuwsblad van het Noorden, 4 mei 1948, p. 1: Groninger verzetslieden geëerd. Onthulling van monument op Esserveld. Het beeld staat op een zandstenen sokkel, waarop een ingelijst gedicht is geplaatst.De tekst van dit gedicht, dat werd geschreven door Petra Schuttinga-van der Togt uit Groningen, luidt (letterlijk): 1940 VERZET 1945 // STIL VERDRIET / 73 JAREN GELEDEN DAT VREEMDE SOLDATEN / ONS LAND BINNEN REDEN / HUN EIGEN VLAG HADDEN ZE MEE GENOMEN / DIE WERD GEPLAATST OP DE MARTINI TOREN / HEEL NEDERLAND WAS IN REP EN ROER / HET SCHOLTENSHUIS WERD IN GENOMEN / DE PLEK WAAR DE HEREN GINGEN WONEN / ZINGEND EN MARCHEREND DOOR DE STRATEN / 'SNACHTS HOORDE JE DE STAMPENDE LAARZEN / MENSEN UIT HET VERZET WERDEN OP GEPAKT / DIE HIER OP DEZE PLAATS AL VELE JAREN DROMEN / VOOR JODEN WAS OP EENS ALLES VERBODEN / VAAK WORDEN MOEILIJKE JAREN VERGETEN // STIL VERDRIET / VERGEET JE NIETZie ook Dagblad van het Noorden, 28 april 2007, p. 11: Het heeft Hare Majesteit behaagd deze Groningers koninklijk te onderscheiden (2) Om het voetstuk heen staat een eveneens grotendeels uit zandsteen vervaardigde U-vormige muur. Hierop zijn aan de binnenzijde gedenkstenen met de namen van 43 verzetsstrijders aangebracht.Het monument telt 45 gedenkstenen, maar op twee daarvan is geen naam vermeld.
Geschiedenis Voorgeschiedenis thumb|upright|130px|De sculptuur van Willem Valk in 2010 Al kort na de bevrijding bestemde de gemeente Groningen een deel van het Esserveld tot een plaats waar een aantal omgekomen verzetsstrijders zou worden geëerd. Op 2 november 1945 - Allerzielen - werden daar, na afloop van een grote en druk bezochte herdenkingsplechtigheid in de Martinikerk, symbolisch de stoffelijke resten herbegraven van 33 bekende en 12 onbekende verzetsmensen. De toenmalige burgemeester van Groningen, Cort van der Linden (1893-1969), zei in zijn toespraak daarbij in het graf een symbool te zien van de offers door strijdend Nederland gebracht en nam namens de gemeente de zorg voor de tombe, die zal worden opgericht op zich.Provinciale Drentsche en Asser Courant, 3 november 1945, p. 1: Groningen rouwde om 45 gevallen vaderlanders. In bezettingstijd werden zij gefusilleerd. Het initiatief tot de plechtigheid was afkomstig van mej. M.H.J. de Wilde, toen bestuurslid van het Nationaal Steun Fonds (NSF).In de collectie van het Gronings AudioVisueel Archief, die te vinden is in de Groninger Archieven, bevindt zich een gedigitaliseerde film van de begrafenisstoet, onderweg van de Martinikerk naar het Esserveld, gemaakt door de amateurfilmer J.E. Meijer. Zie Groninger Archieven, Catalogus van audiovisueel materiaal, 1914-2009, inventarisnr. AV7177: Herbegrafenis verzetstrijders / J.E. Meijer, 2-11-1945Zie ook Groninger Archieven, toegangsnr. 1841, inventarisnr. 70: Oprichten van een monument op graf S op het Esserveld, waarin zijn geplaatst 20 urnen, bevattende de as van 36 in Westerbork gefusilleerde leden der verzetsbeweging Het voormalige illegale dagblad Trouw bracht die dag een speciaal rouwnummer uit, waarvan de opbrengst ten goede kwam aan de bekostiging van dat gedenkteken en waarin abonnees werden opgeroepen daarvoor geld te schenken.Trouw, 2 november 1945, Rouwnummer, p. 3: Het op te richten Monument. In de losse verkoop kostte het nummer 50 cent. Anderhalve week later legde Prinses Juliana tijdens een bezoek aan Groningen een krans bij het graf, op 29 november gevolgd door haar moeder Koningin Wilhelmina.Zie Provinciale Drentsche en Asser Courant, 12 november 1945, p. 1: Prinses Juliana bezocht Groningen en Leeuwarder Koerier, 30 november 1945, p. 1: Koningin voert besprekingen te Groningen.
Het ontwerp De Vereeniging van Groningsche Oud-illegale Werkers (GOIW), die zich met de totstandkoming van het monument had belast, koos uit verschillende ontwerpen dat van Willem Valk, omdat diens ontwerp in soberheid het best uitdrukte, wat men voelde. De kosten van de oprichting van het gedenkteken werden geraamd op 13.000 gulden. In april 1947 had de GOIW daarvan ƒ 2434,64 bijeen weten te brengen, mede dankzij Trouw en familieleden van de verzetslieden. Voor de resterende ƒ 10.565,36 deed het provinciaal bestuur van de GOIW een beroep op de gemeente.
Het college van B&W bleek het ten volle verantwoord [te achten], dat van gemeentewege ook in financieel opzicht aan de totstandkoming van een zoodanig gedenkteeken wordt medegewerkt en was bovendien van mening, dat de gemeente zich in verband met het bijzonder karakter van dit monument kosteloos met het onderhoud [diende] te belasten.Nieuwsblad van het Noorden, 23 april 1947, p. 1: Monument verzetsslachtoffers. Op de begraafplaats "Esserveld" Een daartoe strekkend voorstel van het college werd op 28 april 1947 door de gemeenteraad besproken. De raad bleek er niet onwelwillend tegenover te staan, al hadden enkele leden liever de komst van een meer algemeen gedenkteeken gezien. In reactie hierop liet de burgemeester weten, dat op de Grote Markt een gedenkteeken [...] ter eere van alle gevallenen zou worden geplaatst, dat op twee andere begraafplaatsen in de stad de familie reeds gelegenheid [had] haar gevallenen te eeren, dat ook het monument op het Esserveld specifiek was gewijd aan de nagedachtenis van de daar begraven verzetslieden en dat het daarom een meer persoonlijk cachet zou moeten krijgen. De raad besloot daarop met het voorstel van B&W akkoord te gaan.Nieuwsblad van het Noorden, 29 april 1947, p. 3: Het monument verzetsslachtoffers
Onthulling Het monument op het Esserveld werd op 4 mei 1948 op sobere, doch treffende wijze onthuld.Op de website van het Nationaal Comité 4 en 5 mei wordt abusievelijk vermeld, dat het monument in 1946 zou zijn onthuld. Dat werd gedaan door mevrouw M.H.J. Stouten-de Wilde, een van de drijvende krachten achter de totstandkoming van het gedenkteken. Bij de plechtigheid waren onder anderen de toenmalige Commissaris der Koningin Edzo Ebels (1889-1970), burgemeester Cort van der Linden, een drietal wethouders, twee hoge militairen, de voorzitter van de GOIW M.A.J. Jansma (1888-1959) en nabestaanden van de verzetsstrijders aanwezig. Namens het gemeentebestuur aanvaardde burgemeester Van der Linden het gedenkteken op deze voor de Groningers heilige plek, uiting gevende aan het medeleven met de gevallen verzetshelden. Hij deed daarbij de toezegging dat het gemeentebestuur het monument zal blijven onderhouden met dezelfde zorg en liefde, waarmee het tot stand gebracht is.Zie voor een foto van de onthulling Nieuwsblad van het Noorden, 5 mei 1948, p. 1: Groningen eert de gevallenen
Latere jaren In februari 1951 werden, deze keer in alle stilte, urnen met de as van nog negen in Westerbork gefusilleerde verzetsstrijders in het monument bijgezet.Nieuwsblad van het Noorden, 23 februari 1952, p. 3: Droeve plechtigheid op Esserveld. As van slachtoffers uit Westerbork geplaatst.
Het gedenkteken was in het voorjaar van 1965 decor van wat het Nieuwsblad van het Noorden een schietpartij noemde, waarbij onbekenden weckflessen met bloemen die ze van andere graven hadden verwijderd bij het monument plaatsten en ze vervolgens daar aan scherven schoten. Het gedenkteken raakte daarbij overigens niet beschadigd.Nieuwsblad van het Noorden, 28 mei 1965, p. 5: Schietpartij nabij monument op begraafplaats
Zoals bij veel Tweede Wereldoorlogsmonumenten worden ook bij het gedenkteken op het Esserveld ieder jaar op 4 mei (Nationale Dodenherdenking) bloemen gelegd.
De geëerde verzetsstrijders Op de gedenkstenen van het monument zijn de volgende verzetsstrijders vermeld. De meesten waren afkomstig uit de provincies Groningen en Drenthe, allen werden in het najaar van 1944 in Westerbork gefusilleerd.