miniatuur|Het Paleis-Raadhuis in 2021 miniatuur|Westelijke flank van het Paleis-Raadhuis aan het Willemsplein zoals deze er tegenwoordig uitziet, met in het midden de hoofdingang. De trap leidt naar de vestibule op de bel-etage. Aan weerszijden van de trap zijn de ramen van het souterrain zichtbaar. miniatuur|Litho door Willem Cornelis Chimaer van Oudendorp (1822-1873) van het Nieuw Koninklijk Paleis te Tilburg in 1849. In de tekening zit overigens een fout. De kunstenaar heeft in de façade van het paleis slechts zes van de eigenlijk acht aan de entree wederzijds belendende reeks ramen getekend.miniatuur|Fontein van Beljon voor het Paleis-Raadhuis.
Het Paleis-Raadhuis in Tilburg is een voormalig paleis en tegenwoordig onderdeel van het gemeentehuis van Tilburg, in de Nederlandse provincie Noord-Brabant. Het gebouw is een opvallende verschijning in het centrum van Tilburg en heeft, mede vanwege de bouwgeschiedenis, een beschermde status gekregen als rijksmonument.
Geschiedenis (algemeen) Het paleis is gebouwd in opdracht van koning Willem II der Nederlanden die zelf de eerste steen legde op 13 augustus 1847. De koning wilde in het door hem zo geliefde Tilburg een buitenresidentie hebben. Koning Willem II heeft echter nooit in het paleis gewoond. Hij stierf op 17 maart 1849, 22 dagen voor de oplevering van het paleis op 7 april 1849.Inventaris #424; "Adriaan Goijaerts, architect te Tilburg., 1840-1851"; uit het Regionaal Archief Tilburg; Betreft rekeningenboek van Goijaerts (1811-1886), aannemer van onder meer het paleis van Koning Willem II in Tilburg, het latere Paleis-Raadhuis en andere belangrijke gebouwen uit die tijd.
Het gebouw heeft sindsdien een aantal verschillende bestemmingen gehad, te weten: paleis, schoolgebouw en gemeentehuis. Het is ook gebruikt als opvanghuis voor Belgische militairen ten tijde van de Eerste Wereldoorlog, als commandopost voor de Luchtbeschermingsdienst in de Tweede Wereldoorlog en als museum door de Stichting Kunstkring Tilburg, die tussen 1951 en 1960 in de zalen diverse schilderijen heeft tentoongesteld.Museumgids "De Gouden Eeuw. Paleis-Raadhuis - Tilburg". Uitgegeven in 1953, gedrukt door Henri Bergmans N.V. Tilburg. Voor de expositie "De Gouden Eeuw", die werd gehouden van 2 mei t/m 14 juni 1953.Archiefnummer 247; "Stichting Kunstkring Tilburg, 1940-1969"; uit het Regionaal Archief Tilburg, archiefstuk TOEG0247, "Inventaris van de archieven van de Stichting Kunstkring Tilburg, 1940 - 1969, Werkcomité Oude Kunst in Brabants Bezit, 1948 en de Stichting Vrienden van de Kunstkring Tilburg, 1953 - 1981."
Het gebouw is twee keer grondig verbouwd, van 1865 tot 1866 en van 1934 tot 1936, om het zo een andere bestemming te kunnen geven."Paleis-Raadhuis Tilburg", februari 1994, een uitgave van de Gemeente Tilburg. Redactie onder leiding van G.J.W. Steijns en het Gemeentearchief Tilburg. Allereerst als rijks-HBS en na de tweede verbouwing als gemeentehuis. In 1931 is het Paleis-Raadhuis door de nakomelingen van koning Willem II aan de gemeente Tilburg verkocht voor een totaal van 45.000 gulden om er het gemeentehuis van Tilburg in te vestigen.Gedenkboek: Bij gelegenheid van de plechtige ingebruikneming van het paleis van wijlen z.m. koning Willem II tot Paleis-Raadhuis der gemeente Tilburg. Door: Lambertus (Lambert) Gerardus de Wijs; uitgave van drukkerij: Henri Bergmans & Cie Tilburg 1936 Geruime tijd was er sprake van een duo-raadhuis. Door ruimtegebrek werd zowel het paleis als het statige voormalige stadhuis van architect Hendrik Jacobus van Tulder aan de Markt gebruikt, maar ook met deze oplossing was er alweer snel sprake van ruimtegebrek. In 1967 werd het duo-raadhuis te klein bevonden voor het benodigde ambtenarenapparaat van de almaar groeiende stad en begon men aan de bouw van het Stadskantoor. Dit stadskantoor, naar ontwerp van architectenbureau Kraaijvanger, kwam in 1971 gereed. Het werd met het Paleis-Raadhuis verbonden middels een luchtbrug aan de noordelijke flank. Het monumentale voormalige stadhuis aan de Markt is datzelfde jaar nog gesloopt voor de verbreding van de Schouwburgring in opdracht van burgemeester Cees Becht. Sindsdien doet het Paleis-Raadhuis vooral nog dienst als locatie voor trouwceremonies, lezingen, beëdigingen, seminars en symposia.Bouw van Stadskantoor 1Het Geheugen van Tilburg, De Gemeentehuizen van Tilburg door Anton van de Wiel, 1 november 2007.
Aanleiding Geïnspireerd door de Franse julirevolutie kwamen de Belgen in 1830 in opstand tegen de Nederlandse overheersing door koning Willem I. Op 4 oktober 1830 werd door het Voorlopig Bewind eenzijdig de onafhankelijkheid van de Zuidelijke Nederlanden uitgeroepen. Deze werd zeer tegen de zin van de koning bekrachtigd door zijn zoon, de latere koning Willem II, op 16 oktober 1830. Zo ontstond het koninkrijk België. Willem I wilde België echter niet zonder slag of stoot laten gaan en besloot tot een militair offensief, dat bekend is geworden als de Tiendaagse Veldtocht, van 2 tot 12 augustus 1831. De Nederlandse troepen behaalden een overwinning op de Belgen, maar door de dreiging van Franse en Britse steun aan België in dit conflict capituleerde Nederland alsnog, waardoor België zijn soevereiniteit verkreeg. Kroonprins Willem, die tot aan de afscheiding met zijn vrouw Anna Paulowna in zowel Brussel als Den Haag geresideerd had, besloot nu zijn hoofdkwartier van Turnhout naar Tilburg te verplaatsen. Het rustige leven in Tilburg beviel de kroonprins wel en sedert die tijd bezocht hij de stad frequent. Op 7 oktober 1840 volgde hij zijn vader op. Omdat zijn Tilburgse residentie niet meer bij zijn status paste, besloot hij in Tilburg een paleis te laten bouwen.
miniatuur|Koning Willem II door Jan Adam Kruseman (1804-1862). Een replica van het schilderij hangt thans in de Willem II-zaal van het Paleis-Raadhuis. Het origineel hangt in de Eerste Kamer in Den Haag. miniatuur|Adriaan Goijaerts
Constructie Locatie Het Nieuw Koninklijk Paleis werd gebouwd in de achtertuin van het Oude Paleis, dat in feite bestond uit een aantal naast elkaar gelegen huizen. Deze had de koning in 1835 gekocht van de familie Frankenhoff en laten verbouwen tot eenvoudig paleisje. Het waren huizen achter de kerk van het Heike, de Sint Dionysiuskerk. Zo werd hij ook de overbuurman van pastoor Joannes Zwijsen, de latere aartsbisschop van Utrecht, met wie hij naar het schijnt een plezierige omgang had. Het oude paleis werd in 1874 afgebroken.Cultureel Brabant (Cubra), "In Tilburg woonde en stierf een koning", "Twee lege paleizen", Heemkunde-artikelen red. Ben van de Pol; overgenomen uit: "Het Nieuwsblad van het Zuiden" van vrijdag 27 mei 1977
Ontwerp Volgens de overlevering heeft koning Willem II zelf de eerste schetsen voor zijn paleis gemaakt, naar voorbeeld van de neogotische bouwstijl die hij kende uit zijn jeugd in Engeland. Maar zeer waarschijnlijk waren tekenleraar Frederik Lodewijk Huijgens, verbonden aan de Koninklijke Militaire Academie te Breda en Jan C. Boon, de koninklijk bouwmeester, betrokken bij het ontwerp.CAST (Centrum voor Architectuur en Stedebouw Tilburg) artikel over Paleis-Raadhuis De publicist ds. J.P. Hasebroek, beter bekend onder zijn pseudoniem Jonathan, noemde het voorzichtig:
Kenmerkend aan het ontwerp is het souterrain, zoals gebruikelijk bij voorname huizen, kastelen en paleizen. Boven op het souterrain ligt de bel-etage, soms ook wel piano nobile genoemd, de belangrijkste en indrukwekkendste etage van het gebouw die voornamelijk gebruikt werd om gasten te ontvangen. Opmerkelijk aan het ontwerp zijn de vier slanke traptorens verbonden aan de hoeken van het gebouw. Deze bevatten vier afzonderlijke trappenhuizen die vanuit het souterrain naar de bel-etage en de tweede etage leiden.
Bouw Willem II heeft behalve zijn paleis ook een tuinhuis aan de Koningshoeven, de lancierskazerne, een pannenbakkerij en een schaapskooi laten bouwen. Zijn vaste aannemer in dit soort gevallen was de Tilburgse aannemer en timmerman Adriaan Goijaerts. Van de familie Goijaerts werd destijds gezegd dat alles wat in Tilburg van hout gebouwd moest worden door Goijaerts aan elkaar werd getimmerd.Stadsmuseum Tilburg - materieel erfgoed, object: SMT00513; titel: Crayontekening op papier van Adriaan Goyaerts (1811-1886) stadsmuseumtilburg.nl; geraadpleegd: 28-02-2021 De koning heeft in negen jaar tijd meer dan ƒ 160.000 besteed aan nieuwe bouwwerken in en rond Tilburg.historietilburg.nl, Koning Willem II, ondernemer en grootgrondbezitter in Tilburg, uit "Tilburg Magazine" 4e jaargang (1993), aflevering 2e editie, door Ronald Peeters. Adriaan Goijaerts nam de opdracht voor de bouw van het nieuwe paleis aan op 7 juli 1847 voor het bedrag van ƒ 57.000,-.
Goijaerts zou uiteindelijk een jaar en negen maanden nodig hebben om het paleis te bouwen. Hij leverde het paleis op 22 dagen na het overlijden van koning Willem II, op 7 april 1849.Foto #008426 uit het Regionaal Archief Tilburg, fragment uit het rekeningenboek van Adriaan Goijaerts (1811-1886), aannemer en timmerman, betreffende de levering van de lijkkist voor Koning Willem II (Den Haag 1792-Tilburg 1849) Naar verluidt heeft de koning de bouw goed gevolgd en heeft hij het paleis ook een aantal malen bezocht tijdens de bouw. miniatuur|Bel-etage van het paleis in 1849. Plattegrond van de 2e etage..
Stadhuisplein Het plein aan de achterzijde van het paleis, het tegenwoordige stadhuisplein, is verhoogd door Goijaerts in opdracht van Koning Willem II. In zijn rekeningenboek staat geschreven:
Afbetaling Volgens het rekeningenboek van Goijaerts was het paleis niet helemaal betaald op het moment van overlijden van de vorst. Koning Willem II heeft in vijf termijnen bedragen variërend van ƒ 4.900,- tot ƒ 10.000,- betaald aan Goijaerts. Het totale door Willem II afbetaalde bedrag bedraagt ƒ 34.900,-. Toch staat er in het rekeningenboek: "Voldaan den 28 october 1850." Dit betekent dat de koninklijke familie of anders De Commissie van Beheer der Nalatenschap van Z.H. Koning Willem II de schulden van de overleden vorst heeft afbetaald.
Verbouwingen In 1865 werd het paleis omgebouwd tot rijks-HBS genaamd Willem II - deze werd tot 1934 als zodanig gebruikt. De bekendste leerling is kunstschilder Vincent van Gogh die van 1866 tot 1868 studeerde aan deze Rijks Hoogere Burgerschool. In 1895 werd er opnieuw ingrijpend verbouwd door de attiek tot een volwaardige verdieping te maken. In 1936 is, na een grondige renovatie onder leiding van de Nijmeegse architect Oscar Leeuw, het oude schoolgebouw verbouwd tot gemeentehuis in opdracht van toenmalig burgemeester Frans Vonk de Both. In 1971 werd het eerste stadskantoor, naar ontwerp van het Rotterdamse architectenbureau Kraaijvanger, opgeleverd pal naast het Paleis-Raadhuis dat door middel van een luchtbrug met Paleis-Raadhuis verbonden werd. De uitbouw was noodzakelijk geworden door de almaar groter wordende stad. Hierdoor is de bestemming voor het Paleis-Raadhuis wederom gewijzigd. Het Paleis-Raadhuis wordt tegenwoordig voornamelijk nog voor ceremoniële gebeurtenissen gebruikt waaronder trouwceremonies. Alleen in de Paleiszaal de vroegere Raadzaal worden nog weleens kleinere vergaderingen gehouden.
Aan het eind van de jaren tachtig waren de raadzaal en de ontvangstruimten van het stadhuis aan een opknapbeurt toe. Daarvoor werden vanaf 1991 de benodigde budgetten ter beschikking gesteld. Allengs groeide echter het besef dat het goed zou zijn om het totale Paleis-Raadhuis bij de renovatie te betrekken. Daarom is in 1993 aan een architectenbureau opdracht gegeven om in een plan de renovatie gestalte te geven. Dat betekende voor het Paleis-Raadhuis een waardering en hier en daar zelfs een reconstructie van de oorspronkelijke inrichting. Aan het eind van dat jaar zijn de werkzaamheden gereed gekomen.
Rijks Hoogere Burgerschool
Schenking aan de gemeente Tilburg