thumb|Malagan-maskers uit Papoea-Nieuw-Guinea, een voorbeeld van 'primitieve' kunstvoorwerpen Primitieve kunst is een verouderde benaming voor kunstvoorwerpen en artefacten die zijn vervaardigd door leden van een (vaak vrij kleine) inheemse bevolkingsgroep, die geen of slechts een lage alfabetiseringsgraad kent en deel uitmaakt van een cultuur die in de westerse antropologie soms met de omstreden term primitieve cultuur wordt aangeduid.Bron: www.museumkennis.nl Musea delen hun collectie gewoonlijk op in kunst uit Afrika, de Amerika's en Oceanië. De term 'primitieve kunst' is ontstaan aan het begin van de 20e eeuw toen verschillende etnografische musea de term gebruikten om de grondslagen van de superieure westerse beschaving te bepalen ten opzichte van de onontwikkelde wilde.Algemene kunstgeschiedenis, Honour & Fleming, 2003, Inheemse kunst van Afrika, Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Oceanië (p. 740) Kolonialistische tentoonstellingen hadden als doel het kolonialisme te verheerlijken. Zo toonde een expositie in 1897 in Tervuren (België) de zogenaamde vrede, voorspoed en beschaving die het christelijk geloof aan de Kongo had gebracht.Algemene kunstgeschiedenis, Hugh Honour & John Fleming, 2003, Inheemse kunst van Afrika, Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Oceanië (p. 741) Primitieve kunst is een belangrijke inspiratiebron geweest voor verschillende kunststromingen aan het begin van de 20e eeuw. (zie primitivisme)
Definitie Wat een kunstvoorwerp primitief maakt en wat een kunstwerk westers maakt is moeilijk te bepalen. Voor het postmodernisme werd elk kunstvoorwerp dat niet in het Westen gemaakt werd primitief genoemd.Papuaweb.org Sinds het postmodernisme worden kunstwerken niet meer alleen op formalistische (uiterlijke) eigenschappen beoordeeld, maar ook op hun culturele context.
Tegenwoordig worden kunstwerken die gemaakt worden in traditionele culturen en die een nog levende traditie hebben, met de term primitieve kunst bestempeld. Opgegraven kunstvoorwerpen uit uitgestorven culturen (bijvoorbeeld de Maya's en Azteken) worden vaak tot de niet-westerse kunstgeschiedenis gerekend.Primitivism, William Rubin, 1984, modernist primitivism (p. 3) Dit omdat ze niet gemaakt zijn in het Westen en ook niet voortleven in een nog levende traditie. Deze inheemse kunstvormen worden bijvoorbeeld precolumbiaanse kunst genoemd. Inheemse kunstenaars die in een westerse traditie werken worden vaak tot de westerse kunstgeschiedenis gerekend en niet tot primitieve kunst. Zo maken kunstenaars uit het Amazonegebied sinds de 16e eeuw classicistische beelden, dit wordt geen primitieve kunst genoemd, omdat ze niet in de volkstraditie staan. In de kunsthandel worden kunstvoorwerpen die gemaakt zijn voor 1960 (Papoea-Nieuw-Guinea), voor 1930 (Afrika) en voor 1800 (Zuid-Amerika) tot de primitieve kunst gerekend.Hyperallergic.com
Eeuwenoude vormen van primitieve kunst als dotpainting leven nog steeds voort en krijgen daarom wel de term primitieve kunst. Deze kunstvormen vallen echter duidelijk te onderscheiden van nog oudere (uitgestorven) kunstvormen, met name de paleolithische kunst en de neolithische kunst.
In plaats van primitieve kunst wordt tegenwoordig vaak tribale kunst gezegd. In het Angelsaksische taalgebied is de term primitive art nog vrij gangbaar, terwijl men in het Frans tegenwoordig bij voorkeur van art premier (in plaats van art primitif) spreekt. Beide termen zijn omstreden en een duidelijke definitie is daarom ook moeilijk te bepalen. In feite gaat het om volkskunst uit een bepaalde regio. Daarom spreekt men liever over traditionele volkskunst.
Functie thumb|Zand-tekening van de Navajo, gefotografeerd begin 20e eeuw. De meeste kunstvoorwerpen uit deze culturen hadden een rituele functie of dienden als gebruiksvoorwerp.Artsprimitive.com In de westerse kunstcultuur is het heel gebruikelijk om kunstvoorwerpen aan te schaffen op basis van hun schoonheid. In de meeste traditionele volksculturen wordt weinig op basis van mooi en lelijk gesproken. Kunstobjecten waren voor dagelijks gebruik en waren goed of fout versierd, of liever gezegd; adequaat. Schoonheid is voor de Navajo-indianen niet iets wat ligt in dingen, maar in de relaties met de dingen. Zandtekeningen van de Navajo worden bewonderd om hun schoonheid, ze zijn echter bedoeld als genezende bezweringen, en ontlenen hun schoonheid voor de Navajo in het proces van de bezweringen. Het eindresultaat heeft geen belangrijke waarde.Is there art in indiginous aesthetics, Steven Leuthold, Journal of Arts Management, Law & Society: Winter96, Vol. 25 deel 4,p320 Vergelijkbaar zijn de malagan-beelden uit New-Ireland. Deze worden gebruikt in een begrafenisritueel om vervolgens zonder ceremonie verbrand te worden.Denisdutton.com
Betekenis Geen van deze 'primitieve culturen' heeft een soortgelijk woord voor kunst als het onze,Primitieve kunst, jaargang 26, juli-aug, 1982, blz 113 Daarom zijn we voor de betekenis van een kunstwerk eerder aangewezen op antropologen dan op westerse kunsthistorici. Opmerkelijk daarbij is de authenticiteit die westerse kunstenaars (Picasso, Braque) aan deze beelden toekennen: de meeste van deze kunstenaars voerden slechts hun ambacht uit en waren aan strikte regels gebonden voor het afbeelden van elementen uit hun cultuur. Elk voorwerp was versierd in een lange traditie waarbij de verschillende beeldende elementen elk een eigen betekenis hadden. Traditionele Afrikaanse kunstenaars werkten daarom altijd in opdracht, en nooit autonoom zoals in Europa vanaf de renaissance gebruikelijk was.Laura Meyer, Zwart Afrika. (2001) p. 11, Éditions Pierre Terrail, Parijs
In tegenstelling tot de westerse kunstgeschiedenis, waar kunstwerken vaak een representatie zijn van de werkelijkheid, zijn primitieve beelden vaak een weergave van het mystieke innerlijke van de cultuur waaruit zij voortkomen. Zij neigen bewust naar het mysterieuze en esoterische. Dit maakt het achterhalen van de exacte betekenis vaak erg lastig, doordat veel gemeenschappen door westerse invloed volledig ontwricht raakten.Algemene kunstgeschiedenis, Honour & Fleming, 2003, Inheemse kunst van Afrika, Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Oceanië (blz 741) Westerse kunstopvattingen over een primitief kunstvoorwerp zijn vaak volledig anders dan die van de eigenlijke stam zelf. Behalve de mate waarin een kunstvoorwerp gebruikt is voor rituele doeleinden, speelt ook de status van de maker een belangrijke rol. Bij de Asmat worden maskers gemaakt door houtbewerkers, die tegelijkertijd succesvolle koppensnellers zijn, hoger geacht dan het masker van een houtbewerker die een lagere sociale status heeft.Primitieve kunst, jaargang 26, juli-aug, 1982, blz 114-115
Veranderend kunstbegrip Sinds de Verlichting is het gebruikelijk om in de westerse kunstcultuur met een rationaliserende blik naar kunst te kijken. Kunst is een eigen terrein dat los staat van de samenleving, de maker en de logica. Primitieve kunstvoorwerpen zijn meestal onderdeel van een groter ritueel, waarbij de religieuze ervaring van de drager van het masker of de toeschouwer centraal staat. Primitieve kunst is voor de eigenlijke bevolking geen autonoom terrein, maar een directe link naar de belangrijkste onderdelen van hun cultuur. Sinds de verlichting zijn Afrikaanse kunstvoorwerpen neergezet als een projectie van wat het westen als Afrikaanse kunst ziet. Er wordt bijvoorbeeld gesproken over een primitieve oerkracht en woeste erotiek. Een goed voorbeeld hiervan is het tentoonstellen van de khoikhoivrouw Saartjie Baartman als attractie. Het exotisch maken van primitieve kunst, en de niet westerse kunstenaar heeft lange tijd westerse kunstopvattingen beïnvloed.Beïnvloeding westerse kunstopvattingen Vergelijkbaar is het oriëntalisme, een kunststroming waarin het oosten afgeschilderd wordt als mysterieus, sensueel en onontwikkeld.
Een ander probleem is dat veel kunstvoorwerpen voor de eigenlijk bevolking slechts gebruiksvoorwerpen zijn, bijvoorbeeld met krokodillen versierde hamers van de Sepik. In het verleden hebben westerse kunsthandelaars bijvoorbeeld afgesproken dat gereedschappen uit hard hout als kunstvoorwerpen beschouwd werden, en gereedschappen uit zacht hout bedoeld waren als souvenirs voor toeristen. Hard hout is (meestal) duurzamer, en biedt de mogelijkheid voor meer detail. Een sepik-kunstenaar zal het verschil tussen een ritueel voorwerp en een souvenir voor toeristen onmiddellijk zien, omdat de geest van de krokodil een bepaald soort hout, een bepaald volume en een bepaalde vorm nodig heeft om zich met de hamer te kunnen vereenzelvigen. Voor een sepik-kunstenaar is deze innerlijke kwaliteit net zo zichtbaar als de kwaliteit van een Van Gogh voor westerse kunstkenners.Denisdutton.com
Bij de bepaling van de waarde of betekenis is het dus belangrijk dat het westers kunstbegrip niet toereikend is. Tegenwoordig wordt er veel moeite gedaan om de culturele context van een kunstvoorwerp tijdens exposities te tonen, bijvoorbeeld door de oorspronkelijke makers of cultuur om advies te vragen. In het Tropenmuseum worden video-beelden en muziek getoond, om de bezoeker bewust te maken van de achtergrond van een kunstvoorwerp.Tropenmuseum.nl Het historisch museum in Buffalo (New York) leent rituele maskers soms tijdelijk uit aan de nakomelingen van de oorspronkelijke bezitters. Deze indianenstammen gebruiken de maskers vervolgens in hun heilige ceremonies, en daarmee worden de kunstvoorwerpen getoond en gebruikt in een levende traditie.culturalsurvival.org Culturalsurvival.org
Afrika thumb|Bronzen beeld uit Benin Afrika biedt een enorme verscheidenheid aan traditionele Afrikaanse kunstvoorwerpen, waaronder maskers. Hoewel er grote verschillen zijn tussen de culturen onderling, zijn er ook enkele overeenkomsten. Afrikaanse kunst bestaat voor het merendeel uit houten driedimensionale mensfiguren. Vaak met een grote mate van abstractie of stilering en soms met dierlijke kenmerken. Daarnaast zijn kunstvoorwerpen vaak een onderdeel van een groter ritueel, waarbij dans, kostuums en zang een even belangrijke rol spelen. Afrikaanse kunstenaars lijken meer geïnteresseerd in de mystieke eigenschappen van datgene wat ze verbeelden dan een naturalistische representatie. Dit omdat de geestenwereld het belangrijkste uitgangspunt vormde voor Afrikaanse kunstenaars.Tribale kunst, Judith Miller, 2007, De afrikaanse cultuur (p. 20-21)
Door heel Afrika worden mensfiguren afgebeeld, vaak zijn dit voorouderbeeldjes, natuurgoden of vooraanstaande personen. Bijvoorbeeld de bronzen beelden uit Benin. Andere bekende kunstobjecten zijn sjamanistische maskers, weefsels, hoofdsteunen, kledingstukken, sieraden en gebruiksvoorwerpen. Bekende maskers zijn die van de Dogon, deze worden in rituele ceremonies gebruikt, bijvoorbeeld offerplechtigheden of een regendans, waarbij de drager in een diepe spirituele trance terechtkomt, om contact te maken met de geestenwereld. Zonder deze context hebben de maskers voor de Dogon zelf geen kunstzinnige waarde en worden op een geheime plek bewaard, ver weg van kunstrovers.