Wenen (Duits: Wien /viːn/; Beiers-Oostenrijks: Wean) is de hoofdstad van Oostenrijk en vormt sinds 1922 een eigen deelstaat. De stad ligt in het oosten van het land aan de rivier de Donau. Wenen heeft circa 2.000.000 inwoners (1 oktober 2023), en is daarmee veruit de grootste stad en het cultureel en politiek centrum van Oostenrijk. Internationale organisaties die hun hoofdkantoor in Wenen hebben zijn UNIDO, OPEC en IAEA.
Geschiedenis
miniatuur|links|Wenen in de 17e eeuw miniatuur|links|Wenen in 1847 met de Stephansdom In 15 v.Chr. stichtten de Romeinen op de plaats van de huidige binnenstad een militaire post tegen de Germanen. De post lag aan de rivier de Wien en droeg de naam Vindobona. In 1221 kreeg Wenen stadsrechten, in 1438 werd zij rijkshoofdstad, in 1469 bisschopszetel, en in 1526 keizerstad. In de loop der tijd groeide de stad.
In 1529 werd Wenen voor de eerste maal vergeefs belegerd door de Turken, in 1683 was er de tweede Turkse belegering. Gedurende de oorlogen met Frankrijk werd Wenen twee keer door Napoleon ingenomen, in 1805 en 1809. De Franse revolutie van februari 1848 had ook in Wenen haar weerslag. Na de maartrevolutie abdiceerde keizer Ferdinand I ten gunste van zijn neef Frans Jozef I.
Gedurende de Eerste Wereldoorlog werd Wenen weliswaar niet direct bedreigd, maar de economische blokkade van de Centralen leidde tot een gebrek aan vooral voedingsmiddelen en kleding. Het einde van de Eerste Wereldoorlog was ook het einde van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. In 1921 werd Wenen van het omringende Neder-Oostenrijk afgescheiden, en werd een aparte bondsstaat.
De Anschluss in maart 1938 veroorzaakte een massale uittocht uit Wenen, met als neveneffect dat het rijke ideeënleven van de stad zich over de wereld verspreidde.Richard Cockett, Vienna. How the City of Ideas Created the Modern World, 2023, De achterblijvers kregen te maken met nazistische repressie, een stroming die ook voorheen al sterk geworteld was in de stad. In de Kristallnacht, op 9 november 1938, werden de synagoges, niet alleen religieuze maar ook sociale centra in het Joodse leven, verwoest.
Aan het eind van de 20e eeuw kreeg Wenen een "skyline" door de bouw van twee wolkenkrabbers, de Andromeda Tower en de Millennium Tower, aan de beide oevers van de Donau.
Bestuurlijke indeling Districten
miniatuur|links|300px|Districten van Wenen De stad is verdeeld in 23 districten (Bezirke), die zowel een naam als een nummer dragen. Alle straatnaambordjes in Wenen dragen ook het nummer van het stadsdistrict. Daarnaast bestaat de postcode uit 1 voor Wenen, het nummer van het district en een nul. De postcode van Penzing is dus 1140.
I Innere Stadt - II Leopoldstadt - III Landstraße - IV Wieden - V Margareten - VI Mariahilf - VII Neubau - VIII Josefstadt - IX Alsergrund - X Favoriten - XI Simmering - XII Meidling - XIII Hietzing - XIV Penzing - XV Rudolfsheim-Fünfhaus - XVI Ottakring - XVII Hernals - XVIII Währing - XIX Döbling - XX Brigittenau - XXI Floridsdorf - XXII Donaustadt - XXIII Liesing
Politiek Wenen is een stadstaat; dit betekent dat de stad en de gemeente samenvallen met de deelstaat. De burgemeester van Wenen is tegelijk landeshauptmann van de deelstaat Wenen en de gemeenteraad is tegelijkertijd ook Landdag.
Na de bevrijding van Wenen werden in november 1945 vrije verkiezingen gehouden, maar de Sovjet-Unie zou nog tot 1955 verschillende pogingen ondernemen om door een "arbeidersopstand" een socialistische dictatuur te vestigen. Die opstanden begonnen steevast met protesten en rellen bij de kanselarij in Wenen, maar botsten op een gebrek aan steun van de reguliere socialistische vakbonden.
Hoewel op landelijk niveau de socialistische SPÖ en de christendemocratische ÖVP traditioneel vergelijkbare aantallen stemmen halen, is de SPÖ in Wenen sinds 1945 altijd veruit de grootste partij geweest. De sociaaldemocraten hadden tot 2010 vrijwel steevast een absolute meerderheid in het Weense stadsbestuur (met als uitzondering de gloriejaren van de rechtse FPÖ tussen 1996 en 2001). In de periode 2010–2020 regeerde de SPÖ in Wenen samen met de Groenen. Hun beleid werd gekenmerkt door ruime financiële steun aan openbare diensten zoals onderwijs, gezondheidszorg en openbaar vervoer. Na de verkiezingen van 2020 nam het liberale NEOS de plaats van de Groenen in als coalitiepartner van de SPÖ.
Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2025 brachten 696.345 van de 1.109.936 stemgerechtigde kiezers (62,74%) hun stem uit. De huidige burgemeester en gouverneur is sinds 2018 de socialist Michael Ludwig.
Kunst en cultuur Musea thumb|Kunsthistorisches Museum thumb|Burgtheater thumb|Weense Staatsopera thumb|Postsparkasse thumb|Het in 1897 gebouwde reuzenrad in het Prater thumb|De Hofburg aan de Heldenplatz thumb|Schloss Schönbrunn thumb|Een van Mozarts woningen in Wenen, Domgasse thumb|Hundertwasserhaus thumb|Weense fiaker thumb|Tiergarten Schönbrunn, Kaiserpavillion
Wenen heeft veel musea, waaronder Kunsthistorisches Museum Wien Technisches Museum Wien Liechtenstein Museum MAK – Museum voor Toegepaste Kunst Madame Tussauds Wenen Naturhistorisches Museum Wien Albertina Albertina Modern Liechtenstein Museum Haus der Geschichte Österreich Wien Museum Österreichische Galerie Belvedere Österreichisches Museum für Volkskunde Museum der Johann Strauss Dynastie
Het nieuwe MuseumsQuartier is een combinatie van oude en nieuwe musea, direct in de binnenstad: onder andere Museum Moderner Kunst Stiftung Ludwig Wien, Leopold Museum, Kunsthalle Wien.
Muziek Wenen is van oudsher een centrum van klassieke muziek en opera. De Wiener Philharmoniker weten sinds de toepassing van televisie het oog van de wereld op zich gericht bij de traditionele uitzending van het Nieuwjaarsconcert, dat door miljoenen kijkers wordt gevolgd.Neujahrskonzert 2017 mit Gustavo Dudamel, Wiener Philharmoniker Het orkest werd in oktober 2006 door kenners verkozen tot "beste orkest van Europa", nipt gevolgd door het Koninklijk Concertgebouworkest en op afstand de Berliner Philharmoniker.fok.nl: Concertgebouworkest op een na beste (8 oktober 2006)
Beroemde componisten die in Wenen gewoond en gewerkt hebben zijn onder meer Christoph Willibald Gluck, Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Johannes Brahms, Anton Bruckner, Johann Strauss sr., Johann Strauss jr., Gustav Mahler, Arnold Schönberg, Alban Berg, Anton Webern, György Ligeti en Antonio Salieri.
De Wiener Sängerknaben, een jongenskoor dat in 1498 werd gesticht door Maximiliaan I. Het koor zingt werken van Mozart, Schubert en Haydn in de zondagsmissen van de Burgkapelle.
Elk jaar wordt het Donaukanaltreiben Festival georganiseerd, bands uit binnen en buitenland spelen dan in Wenen langsheen de Donau.
Theater en opera Theater Burgtheater Akademietheater Theater in der Josefstadt Kärntnertortheater Volkstheater Carltheater Raimundtheater Ronachertheater
Opera Weense Staatsopera Volksoper Wien Theater an der Wien
Architectuur romaans Sint-Ruprechtskerk Sint-Michaëlkerk
gotisch Stephansdom Minorietenkerk Augustijnenkerk (gotisch-barok) Kerk am Hof Maria am Gestade Hofburgkapelle
barok Wenen telt vele bouwwerken uit de barok. Franciscanenkerk Sint-Annakerk Rochuskerk Kerk van de betrouwbare Maagd Maria Jezuïetenkerk Karlskirche Sint-Petruskerk de Pestsäule
historisme Heel wat gebouwen, voornamelijk gelegen aan de Ringstraße (aangelegd tussen 1857 en 1865), werden opgetrokken in een historiserende stijl. De Weense Staatsopera (1861-1869), de Votiefkerk (1856-1879), de Neue Burg (1881-1913), het hoofdgebouw van de Universiteit, het Stadhuis (1872-1883), het Parlementsgebouw (1874-1884), het Kunsthistorisches Museum (1871-1881), het Naturhistorisches Museum (1889), de Wiener Musikverein (1870), het MAK – Museum voor Toegepaste Kunst (1863), de Alte Börse (1870-1877) en de Rossauer Kaserne (1865-1869) dateren allemaal uit de (tweede helft) van de negentiende eeuw.
Sezession In het begin van de 20e eeuw bloeide de aan de art nouveau verwante Sezessionstijl (schilderkunst, architectuur, meubelen, sieraden). De belangrijkste vertegenwoordigers waren Gustav Klimt, Egon Schiele, Koloman Moser (schilderkunst) en Otto Wagner, Joseph Maria Olbrich en Josef Hoffmann (architectuur). Wagner ontwierp onder andere het Majolicahaus (1898), heel wat stations van de Wiener Stadtbahn (1894-1899), de Postsparkasse (postkantoor, 1904-1906) en de Kirche am Steinhof (1904-1907).
Aan de Karlsplatz staat het tentoonstellingsgebouw van de Weense Secession dat werd opgericht door Olbrich, een leerling van Wagner. Binnen bevindt zich de beroemde Beethovenfries van Klimt. Andere bekende werken van Klimt zijn De kus en Judith I
Sociale woningbouw Het interbellum, de periode tussen 1918 en 1938, wordt politiek bepaald door het 'rode Wenen'. Wenen ontwikkelde zich in die periode tot een socialistische stad. Overal werd sociale woningbouw verricht. Het beste voorbeeld hiervan is het Karl-Marx-Hof in Heiligenstadt (noordelijk Wenen). Dit gebouwencomplex werd tussen 1927 en 1930 gebouwd door Karl Ehn, nog een leerling van Otto Wagner, en omvat 1382 woningen. Na de burgeroorlog van 1934 eindigde deze periode.
Een ander voorbeeld van bijzondere sociale woningbouw is het Hundertwasserhaus, in 1985 gebouwd door Friedensreich Hundertwasser. Het gebouw kenmerkt zich door de felle kleuren, onregelmatige vormen en het vele groen. Hundertwasser ontwierp ook de vuilverbrandingsoven in Spittelau (noordelijk Wenen).
De binnenstad van Wenen staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO.
Moderne architectuur Donauturm Millennium Toren
Bezienswaardigheden Kerken Stephansdom, gebouwd in de 12e eeuw, kardinaalszetel Minorietenkerk, 12e-13e eeuw, opgetrokken in Frans-gotische stijl Sint-Ruprechtskerk, romaans-gotisch, 11e eeuw Sint-Michaëlkerk, 13e-18e eeuw Dominicanenkerk, 1237, laatste herbouwing 1631-1634 Augustijnenkerk, gotisch-barok, 1339 Kerk am Hof, gotische hallenkerk, 1386-1403 Schottenkerk, gesticht in de 14e eeuw Maria am Gestade, gotisch, midden 14e eeuw Franciscanenkerk, renaissance-barok, 1607 Sint-Annakerk, barok, 1629-1634 Rochuskerk, barok, 1687-1721 Kerk van de betrouwbare Maagd Maria, barok, 1698 (Josefstadt) (piaristenkerk) Jezuïetenkerk, barok, 1703-1705 (Landstraße) Karlskirche, barok, 1737 Sint-Petruskerk, barok, 18e eeuw Votiefkerk, neogotisch, 1856-1879 (Simmering) kathedraal van de Heilige Nicolaas, 1893-1899 (russisch-orthodox) parochiekerk van Breitenfeld, historisme, 1894-1898 (Josefstadt) Antoniuskerk, historisme, 1896-1902 (Favoriten) Franciscus van Assisikerk, 1898-1910 (Leopoldstadt) Kirche am Steinhof, jugendstil, 1904-1907, ontworpen door Otto Wagner (Penzing) Karel Borromeuskerk, jugendstil, 1908-1911 Wotrubakerk, 1974-1976, ontworpen door Fritz Wotruba (Liesing) Koptische kerk van de heilige Maagd van Zeitoun, 1998-2004 (Donaustadt)
Paleizen Schloss Schönbrunn, het zomerpaleis van de Oostenrijkse keizers dat de intentie had het Kasteel van Versailles naar de kroon te steken. Hoewel het kleiner is dan de Franse tegenhanger blijft het groot en indrukwekkend. Slot Belvedere Paleis Mollard-Clary Palais Equitable Paleis Auersperg Hofburg
Overige bezienswaardigheden Buiten de monumentale paleizen en kerken biedt Wenen meer toeristische attracties. Zo is er het Prater, van oudsher een keizerlijk jachtgebied, dat bestaat uit drie delen. Het Wurstelprater is een kermis met diverse attracties waaronder het voor publiek toegankelijke reuzenrad uit 1897. Het rad werd gebouwd door de Brit Walter Basset, is 67 meter hoog en draait met 75 centimeter per seconde. Het reuzenrad weegt 410 ton. In 1945 verloor het rad bij een brand na een bombardement van het Sovjetleger de helft van zijn gondels. Het ronddraaiende rad stopt met tussenpozen, om mensen te laten instappen in de gondels, zodat men de tijd krijgt om een zicht boven Wenen te krijgen.