thumb|Een kaart van de door Grieken gekoloniseerde westkust van Klein-Azië. Ionië, waar Efeze lag, is groen. Heraclitus (Oudgrieks: , Herakleitos; verouderd Nederlands: Heracliet; ca. 540 v.Chr.–480 v.Chr.) was een presocratische filosoof uit Efeze, Ionië. Daar werd hij in een vooraanstaande familie geboren, en hij bleef er wellicht zijn hele leven. Hij stond bekend als een melancholisch en hooghartig man die religieuze en filosofische tradities bekritiseerde. Tevens zou hij zich hebben gedistantieerd van zijn medeburgers en, ondanks aandringen, geweigerd hebben deel te nemen aan de politiek. Hij richtte zich liever op de filosofie. Zijn filosofie, die hij opschreef, moest de dynamische eenheid van alles openbaren. Toch stichtte hij geen school en verkondigde hij zijn leer niet in het openbaar. Men moest moeite doen voor het vinden van de waarheid.
Heraclitus' filosofie is enkel gekend door citaten, toespelingen en parafrasen bij latere auteurs. Daaruit blijkt die relativistisch en mobilistisch te zijn. Hij meende zo de waarheid te kennen. De kern van zijn leer lijken de principes van eenheid, strijd en wording te zijn geweest. Hij stelde dat alles uiteindelijk een eenheid vormde, maar wel tot stand kwam op dialectische wijze dankzij het principe van strijd. Waargenomen verandering in de wereld kwam voort uit de transformatie van elementen, met als oersubstantie vuur. Zodoende was alles altijd in beweging en dus wordende. Vandaar de stelling: 'Alles stroomt'. Niets hoorde daarbij echter de gepaste maat te overschrijden. Alles en iedereen had volgens Heraclitus zijn plaats te kennen in de kosmos. Voor de mens lag daarin de weg naar vrede.
De presocraat werd bekend als 'de duistere' omdat hij zijn filosofie in moeilijke, kernachtige en associatieve bewoording op schrift stelde. De tekst had een literair karakter, met ambiguïteit, alliteratie en woordspelingen. Hiermee bemoeilijkte hij opzettelijk de interpretatie. Mensen moeten, vond hij, moeite doen om zijn filosofie te begrijpen, zoals de mens moeite moet doen om de natuur te doorgronden. De stijl vult het gedachtegoed aan. Dubbelzinnigheid suggereert eenheid, paradoxen suggereren de eenheid der tegendelen, alliteratie suggereert harmonie, enzovoort.
De filosofie van Heraclitus werd bekend na diens dood en bleef van invloed in de gehele klassieke oudheid. Onder anderen Plato, Aristoteles, epicureeërs, neoplatonici en kerkvaders verwezen naar hem, maar met name de stoïcijnen namen Heraclitus' ideeën over voor hun eschatologie. In de middeleeuwen was er weinig belangstelling. In moderne tijden was hij wel van invloed op filosofen als Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger, dialectici als Georg Wilhelm Friedrich Hegel, en op auteurs als Jorge Luis Borges, Harry Mulisch en Hugo Claus.
Leven en karakter thumb|Diogenes Laërtius' Leven en leer van beroemde filosofen, vertaald van het Oudgrieks naar Latijn, 1594. Via dit klassieke werk is veel kennis van Heraclitus en andere filosofen bewaard gebleven.
Leven De geringe informatie over Heraclitus' leven komt voornamelijk uit het Leven en leer van beroemde filosofen (boek IX) van de doxograaf Diogenes Laërtius, die andere auteurs citeerde. Heraclitus werd rond 540 v.Chr. geboren in het welvarende, Ionische Efeze aan de Anatolische westkust, als zoon van de aristocraat Bloson of Heracon.Diogenes Laertius, IX, 1. Bloson zou de nazaat zijn van Androclus, de stichter van de kolonie en zoon van de Griekse tiran Codrus.Kahn 2001, pp. 1-2, verwijzend naar Strabo, Geographia, XIV, 632-633. Ionië maakte tijdens Heraclitus' leven deel uit van het Perzische rijk. Hij maakte dan ook de Ionische Opstand tegen de Perzische overheersing mee in de zesde eeuw v.Chr.Cleve 1973, pp. 35-36. Haxton 2001, p. 14. Diogenes vermeldt dat de aristocraat een wonderkind en autodidact was.Diogenes Laertius, IX, 5. Zie fragment B101: 'Ik ging bij mezelf te rade'. Geciteerd door Plutarchus, Tegen Kolotes (1118c). Toch kende Heraclitus ook het werk van andere filosofen en zette hij er zich tegen af. Daarnaast erfde hij de positie van priester-koning, maar stond hij die af aan zijn jongere broer.Cleve 1973, p. 32.
Volgens een anekdote overtuigde Heraclitus de toenmalige tiran Melancomas ervan om af te treden.Clemens van Alexandrië, Mengelwerk (1.65.4). In de loop van zijn leven groeide Heraclitus' afkeer van mensen, en verachtte hij zowel zijn stadsgenoten als Atheners. Zijn laatste jaren bracht hij door als kluizenaar. Vermoedelijk zijn dit latere verzinsels. Reizen, misantropie, vorsten adviseren en kluizenaarschap zijn namelijk topoi in de biografieën van filosofen.Chitwood 2004, p. 82; Kirk 1954, pp. 12-13.
Overlijden Over Heraclitus' dood rond 480 v.Chr. in Efeze bestaan verschillende verhalen. Bepaalde bronnen melden dat hij overleed aan waterzucht, andere dat hij hiervan genas en overleed aan een andere ziekte.Diogenes Laertius, IX, 4: namelijk Ariston en Hippobotus. Diogenes gaf drie versies van verschillende bronnen. Heraclitus kreeg waterzucht door het eten van planten en kruiden, raadpleegde toen een arts, bekritiseerde vervolgens de geneeskunde en wilde naar eigen inzicht met koeienvlaaien bedekt worden om uit te drogen in de zon. Hij genas niet en stierf. In één versie werd hij na zijn dood verscheurd door honden, omdat ze hem door de mest niet herkenden.Diogenes Laertius, IX, 3-4.
Vermoedelijk zijn de anekdotes niet betrouwbaar. Sommige onderzoekers zien er verwijzingen in naar zoroastrische begrafenisrituelen, waarbij koemest gebruikt werd en lijken achtergelaten werden om verscheurd te worden door wilde dieren.Zie Cleve 1973, vol. I, p. 34. Die parallel is omstreden.Fairweather 1973. Anderen beschouwen de berichten als laster en onterechte afleidingen van Heraclitus' uitspraken.Bijvoorbeeld fragment B36: 'Voor zielen betekent het de dood, dat water ontstaat'. Geciteerd door Clemens van Alexandrië, Mengelwerk (6.17.2). Hij stond namelijk bekend als criticus en eigenzinnig, stelde dat water de dood was voor de ziel, sprak van dieren die zich graag in vuil wentelen, en over honden die aanslaan als ze iemand niet herkennen.Fairweather 1973, p. 233; Chitwood 2004, p. 80 e.v.; Mansfeld 2006, p. 84.
Karakter Theophrastus schreef het aan melancholie toe, dat Heraclitus' geschrift 'maar half af' is en 'een vreemd ratjetoe lijkt'.Diogenes Laërtius, IX, 6. Seneca, Juvenalis, Lucianus en Sidonius Apollinaris noemden hem vervolgens 'de huilende filosoof' omdat hij stelde dat 'alles stroomt' en omdat de domheid van mensen hem deed huilen. Heraclitus, die bekend bleef staan als pessimist, werd tegenover 'de lachende filosoof' Democritus geplaatst, die juist moest lachen om domheid en tragiek.Kahn 2001, p. 304, noot 16.
thumb|De Perzische koning Darius I, afgebeeld op een Griekse vaas uit de vierde eeuw v.Chr. In de hellenistische tijd circuleerde gefingeerde correspondentie tussen Heraclitus en Darius. Die is bewaard gebleven. Diogenes Laërtius portretteerde de man als hooghartig, kritisch en later ook verbitterd.Diogenes Laertius, IX, 1-2. Kritisch zette hij zich af tegen didactische, filosofische en religieuze tradities. Zo had hij het niet begrepen op autoriteiten als Homerus, Hesiodus en Pythagoras. Ook distantieerde hij zich van de massa en veroordeelde hij zijn stadsgenoten omdat ze zijn vriend Hermodorus verbannen hadden. Die had na de verdrijving van de tirannie een beter bestuur willen opzetten, maar kreeg te veel invloed. Heraclitus weigerde later te helpen bij het stadsbestuur.Mansfeld 2006, pp. 68-69. Hij was geen democraat, maar beweerde: 'Wet is het ook, te gehoorzamen aan wat één man wil', 'indien die man de beste is', oftewel de meest wijze.Fragment B33, geciteerd door Clemens van Alexandrië, Mengelwerk (5.115.2). B49, geciteerd door Theodoros Prodromos, Brieven (1240a). Hij interesseerde zich niet voor politiek. Diogenes vermeldde tevens dat Heraclitus ooit door de Perzische koning Darius werd uitgenodigd aan diens hof, maar dat hij dat van de hand wees. Volgens sommige onderzoekers is deze anekdote waargebeurd.Cleve 1973, pp. 34-35.
Werk thumb|Digitale reconstructie van de Artemistempel, westzijde. De tempel gold door zijn proporties als een van de zeven wereldwonderen.
Heraclitus' boek Kort na 500 v.Chr. voltooide Heraclitus zijn filosofische werk, dat wellicht kort was.Kahn 2001, p. 6. Het werk was in het Ionische dialect gesteld en in proza geschreven, waarmee hij aansloot bij de Ionische trend om in proza historiē ('onderzoeken/studies') te presenteren.Kahn 2001, p. 96. Het vroegst bekende prozawerk is van de Ioniër Anaximander, waarvan één regel is overgeleverd. Hij gaf het werk in bewaring bij de grote Artemistempel te Efeze, wat niet ongebruikelijk was.Wheelwright 1959, pp. 115-116. Het geschrift heette volgens Diogenes Laërtius Over de natuur (Peri phuseōs) of mogelijk De muzen.Diogenes Laertius, IX, 12. Desondanks komt het woord phusis ('natuur') maar vier keer in de fragmenten voor, en duidde het woord vooral op de aard van zaken, niet op natuur.Verhoeven 1993, p. 120. Het werk bestond volgens Theophrastus uit drie delen: over het heelal, over de politiek, en over de goden.Diogenes Laertius, IX, 5. Wellicht is dit een latere interpretatie en classificatie, aangezien de overgeleverde tekstfragmenten een eenheid vormen.Kirk 1954, p. 7; Robinson 2003, p. 4.
Het is niet duidelijk of men een afschrift maakte van het werk in de tempel of van een kopie die Heraclitus zelf bezat. Volgens Diogenes was het een zekere Crates die het boek voor het eerst naar Griekenland bracht.Diogenes Laertius, IX, 12: 'De grammaticus Seleucus zegt evenwel dat een zekere Croton in zijn boek De duiker vermeldt dat een zekere Crates het boek voor het eerst naar Griekenland bracht'. In 356 v.Chr. stak Herostratos het heiligdom in brand en ging de originele tekst verloren. Er bestaan alleen nog citaten, parafrasen, getuigenissen en toespelingen in (doxografische) teksten van latere auteurs. Wat is overgeleverd, vormt de grootste collectie proza van vóór Herodotus' Historiën.Kahn 2001, p. 96. Vroege voorbeelden van citeerders zijn Plato en Aristoteles, maar de meeste auteurs zijn van na circa 100 n.Chr., bijvoorbeeld Sextus Empiricus, Plotinus, en vooral Plutarchus, Diogenes Laërtius, Johannes Stobaeus, Hippolytus van Rome en Clemens van Alexandrië.
Fragmenten
Er bestaat geen consensus over het aantal fragmenten. Moderne edities variëren van 125 tot 156.Claes 2013, p. 22. Tezamen zijn ongeveer honderd letterlijke citaten bekend. Bij enkele fragmenten is de authenticiteit omstreden of is onduidelijk wat citaat en wat toevoeging van de citeerder is. De oorspronkelijke volgorde van de fragmenten is evenmin helder. In zijn editie van alle presocratische fragmenten plaatste Hermann Diels de fragmenten alfabetisch onder de namen van de citerende auteurs. A-fragmenten zijn getuigenissen, B-fragmenten zijn citaten.De Duitse versie is online beschikbaar. In het Engels vertaald in 1948 door Kathleen Freeman. Eveneens online beschikbaar. Diverse edities hanteren de neutrale opsomming van Diels, andere gebruiken een thematische indeling. De moeilijkheid bij laatstgenoemde is dat Heraclitus' filosofie een hechte eenheid vormde in thematiek, taal- en beeldgebruik. Enkele uitgaven bevatten een hypothetische reconstructie van de oorspronkelijke volgorde.Zie Kirk 1954, Kahn 2001, Marcovich 1978, Mouraviev 2006.
Proloog