Een veenborg was een landhuis of buitenplaats voor welgestelde burgers in de Groninger Veenkoloniën. Veenborgen ontstonden in de tweede helft van de 17e eeuw, in dezelfde periode als de buitenplaatsen in de Noord-Hollandse polders. In vergelijking met de borgen hadden ze vaak meer land in bezit, maar hadden ze meestal geen of in elk geval minder heerlijke rechten, omdat de eigenaren vaak niet van adel waren. De Ennemaborg bij Midwolda wordt vaak ook een veenborg genoemd, maar vormt de voortzetting van een oudere borg. Dat geldt ook voor het voormalige steenhuis Huninga te Oostwold en de verdwenen Huningaborg te Beerta.
Veenborgen kwamen voort uit de hofsteden die groenten verbouwden voor de werkers die zich bezighielden met de vervening. Ze werden later zomers bewoond door de families die participeerden in de veenkoloniale compagnieën en maatschappijen. Deze families waren meestal afkomstig uit het stadspatriciaat van Groningen. Veel veenborgen verrezen aan het Winschoterdiep nabij Hoogezand en Sappemeer en langs het Ooster- en Westerdiep in Veendam. Hier was namelijk voor weinig geld veel grond beschikbaar en de kanalen zorgden voor een goede verbinding met de stad Groningen.Hillenga, M., R. Reinders & A. van der Woud [red.] (2016), De atlas van Beckeringh. Het Groninger landschap in de 18e eeuw. p. 40 In de loop van een of twee generaties konden dergelijke hofsteden vaak uitgroeien tot fraaie woningen die het uiterlijk aanzien hadden van een borg. In tegenstelling tot de borgen, dienden de veenborgen met name als plaats van ontspanning, hetgeen terug te zien is in de namen die ze werden gegeven.
De vroegste veenborgen waren eenvoudig van aard, zoals bijvoorbeeld te zien op een tekening van de veenborg Welgelegen in Kleinemeer uit 1690, waarop deze is afgebeeld als een eenvoudig dwarshuis van een bewoningslaag met een zadeldak. Andere veenborgen, zoals Vosholen waren in die tijd nog eenvoudiger van bouw. De meeste van de veenborgen ontleenden hun status in die tijd dan waarschijnlijk ook niet aan het gebouw zelf, maar aan de tuin- of parkaanleg, die tot de verbeelding sprak en werd geroemd in reisverslagen uit de 17e en 18e eeuw. De eerste grootser opgezette veenborg was Vredenburg bij Hoogezand, waar in vroeger tijden zeven veenborgen hebben gestaan.
Lijst van veenborgen Gebouw Plaats Periode Afbeelding Amsingh Zuidbroek 18e eeuw Betreft hoek Heiligelaan-Uiterburen Ballinga Scharmer 18e eeuw-ca. 1807 (Oud) Buitenwoel Veendam ca. 18e eeuw-1908 100px Croonhoven Sappemeer 1652/55/60-1787 Drieborg Ommelanderwijk 1700?-vóór 1781 Duirsema Clappe Zuidbroek-Westeind 1755 verkocht Forsten Wildervank afgebroken Jagtwijk Foxham (Van) Laanhoven Westerbroek afgebroken Langwijk Westerbroek ca. 1780-heden 100px Meerzicht Westerbroek afgebroken Nijenhof Scharmer voor 1614-na 1724 Offerhaus Veendam Overveen Scharmer ?-1888 Overwater Martenshoek Rozenborg Scharmer ca. 1771-voor 1847 Ruitenborg (De Ruten of Fromaborg) Froombosch voor 1631 - na 1831 Rustenbroek Zuidbroek tot ca. 1800 Betreft Kerkstraat 71 Somerlust (Veendam)/Zomerlust Veendam Sorghvliet Hoogezand Sorghvliet Veendam ca. 1647-voor 1818 Stadwijk Sappemeer Tamminga Clappe Zuidbroek-Westeind verkocht 1757 Tilburg/Tilbörg (Van Arnhem) Borgweg (Scharmer) (bij Foxham) 18e eeuw-1924 (Voortzetting van NIjehof?) Vaartwijk/Tjadenhoeve Westerbroek 1740/80-nu 100px Veenlust (Ommelander Huis) Veendam ?-1883 100px Veenhuizen Noordbroek voor 1680-1853 100px Vosholen Kleinemeer ca. 1706-jaren 1890 Vossenborg & Vischwijk Harkstede 18e eeuw-begin 19e eeuw Vredenburg Hoogezand 1664-1805 100px Vredenrust (Vrede en Rust) Veendam 100px Welgelegen Kleinemeer ca. 1655-nu 100px Werk en Rust Scharmer ?- wordt in 1828 pastorie Wildervanck (Swijghmanheerd) Zuidbroek 1740-nu 100px Betreft Kerkstraat 63a, sinds 2005 Rustenbroek genoemd Woellust Wildervank 1747-1783 Woelwijk Kleinemeer 18e eeuw-na 1768 Woortman Wildervank afgebroken
Literatuur
Johan de Haan, Hier ziet men uit paleizen. Het Groninger interieur in de zeventiende en achttiende eeuw, Assen, Van Gorcum, 2005, p. 180-181 G.N. Schutter, Borgen en hofsteden in en om Hoogezand-Sappemeer, Bedum 1996
Categorie:Borg in Groningen Categorie:Architectuur in Groningen (provincie) Categorie:Huisvesting