Botjes Zandgat is een zandput in de Groningse gemeente Midden-Groningen. Rond het begin van de twintigste eeuw was er incidenteel al droge, handmatige zandwinning. De plas is in de jaren vijftig ontstaan door steeds intensievere zandwinning. Het zand wordt vooral gebruikt bij de aanleg van infrastructuur en in de bouw.
In Nederland is de plas vanwege zijn diepte en helderheid bekend als duikgebied. In het zandgat werd illegaal en onveilig gezwommen, maar sinds 2011 zijn er in de zuidwesthoek voorzieningen voor dagrecreatie. Er broedt een kolonie oeverzwaluwen, maar voor het overige is de natuurwaarde gering, zoals te verwachten is bij het hoge glauconietgehalte van het water.
Het zandgat ligt in het gebied van een 17e-eeuwse hoogveenontginning in een uitloper van het voormalige Bourtangermoeras, wat te zien was aan de lang gerekte akkers in het slagenlandschap. De ontwikkeling toont een beeld dat typerend is voor de maatschappelijke ontwikkeling van Nederland: van vervening en agrarisch gebruik naar steeds grootschaliger exploitatie voor bouw en infrastructuur, dan de zorgen over veiligheid en natuurbehoud en ten slotte de gereguleerde recreatie.
Benaming: motorcross Het zandgat is genoemd naar Feiko Botjes, die hier vanaf het einde van de negentiende eeuw een boerderij had. Enkele varianten zijn Botjeszandgat, Botjes gat of Botje Zandgat. De recreatievoorziening uit 2011 heet Botjes Zwembaai of Botjeszwembaai.
Vanaf 1958 duikt de huidige naam op in krantenadvertenties voor motorcrosswedstrijden. Het ruwe terrein is aantrekkelijk en op de omliggende akkers worden springschansen opgeworpen. Tot 1962 worden er jaarlijks nationale wedstrijden gereden op circuit Botje's Zandgat, waar duizenden toeschouwers op afkwamen. In 1960 werd Frits Selling hier nationaal kampioen.
Ligging, vorm, afmeting en profiel Ligging De onmiddellijke omgeving van Botjes Zandgat bestaat vooral uit akkers, aardgasinstallaties, wegen voor plaatselijk verkeer en aan de zuidkant de lintbebouwing van buurtschap Het Veen. Vijfhonderd meter naar het oosten ligt Uiterburen, een buurtschap die tussen Zuidbroek en Noordbroek ligt. Ruim een kilometer van de noordoostrand ligt de buurtschap Stootshorn. Tot de uitgraving van het zandgat werd het gebied op twintigste-eeuwse kaarten aangeduid als Uiterburenboven.
De plas is ingeklemd tussen de Botjesweg in het westen en Nieuweweg in het oosten, die doodloopt op het zandgat, maar tot in de jaren zestig doorliep naar het noorden. Deze wegen zijn verbonden door 't Veen. Op de hoek van de Botjesweg en 't Veen ligt de Joodse begraafplaats van Zuidbroek. Aan de oostkant gaat 't Veen over in de Drostenlaan, een naam die verwijst naar de Drostenborg, een monumentaal landhuis uit 1875, en naar de gelijknamige heerd die er voordien stond.
De grens tussen Noordbroek en Zuidbroek loopt in oost-westrichting door het noordelijke deel van de plas. In de omgeving van Zuidbroek en Uiterburen ligt veel infrastructuur van de NAM, zo ook bij Botjes Zandgat: op ruim honderd meter ten noorden van de zandwinning ligt de NAM-locatie Zuiderveen en aan de overkant van de Botjesweg, op ruim een halve kilometer afstand, de locatie Spitsbergen, genoemd naar het gelijknamige gehucht. Op beide locaties wordt of werd aardgas uit het aardgasveld van Slochteren gewonnen en gescheiden van water en aardgascondensaat. Verder zijn er twee bovengrondse leidingknooppunten te vinden: bij de zuidwesthoek van de plas ligt knooppunt Jodenkerkhof en een halve kilometer ten westen van de plas ligt knooppunt Uiterbuursterveen-scraper. Die naam verwijst naar een oude benaming voor Uiterburen, en een scraper is een installatie om de binnenkant van aardgasleidingen te reinigen.
Vorm en afmeting De plas heeft een bijna rechthoekig, trapeziumvormig wateroppervlak dat in de noordwesthoek een flinke hap mist, waar de drijvende persbuis van de zandzuiger aanlandt bij de zanddepots aan de Botjesweg. Eind 2009 was de oostzijde de langste zijde, met een lengte van ruim 600 meter. De zuidzijde was bijna 500 meter, terwijl de overige zijden korter waren, maar door de zandwinning was de plas gegroeid en onregelmatiger van vorm geworden. Per 2015 waren de zuid- en oostzijde een kleine 700 meter lang, de andere zijden ongeveer 600 meter. Per 2017 is de zuidzijde 700 en de oostzijde ruim 800 meter; de andere zijn korter. De diagonaal van zuidoost naar noordwest meet ruim een kilometer, die van zuidwest naar noordoost 750 meter.Afmetingen geschat met Measure Distance / Area on Google Maps, laatst geraadpleegd 17 mei 2017 Anno 2021 is het zandgat ietwat vierkant geworden, waarbij vooral in het noorden een hap mist. Eind 2023 is de plas rechthoekig, afgezien van een noordwestelijke schuine kant. De zandwinning is verplaatst naar de westkant, ten zuiden van de schuine kant.
Hoogte- en diepteprofiel Het maaiveld aan de westzijde ligt zo'n 0,5 meter boven NAP, de noordzijde ruim 1,5 meter en de oost- en zuidoever maximaal 2,5 meter. Het oppervlak van de plas ligt 1 meter onder NAP. Anno 2011 was de grootste waterdiepte 38 meter, hier en daar zelfs 40 meter, waarmee Botjes Zandgat tot de diepste putten van Nederland behoort. De concessie geldt voor een diepte tot 60 meter onder het maaiveld, maar die diepte zal alleen in het midden van de afgraving gehaald worden.
De afgegraven taluds steken ongeveer drie meter boven water uit en zijn tot een halve meter boven het water vrij steil, met een hoogte-aanlegverhouding (steilte) van een op drie. Van daaraf tot aan de bodem van de put zijn ze veel vlakker, met een verhouding van een op tien. Om de zandmassa stabiel te houden, worden de hellingen onderbroken door plateaus, zogenaamde tussenbankets, waartussen een diepteverschil van 10 tot 17,5 meter zit. De provincie ziet er voor de veiligheid op toe dat elk plateau volledig uitgebaggerd wordt, voor het volgende aangesproken mag worden. Ook bekijkt de provincie of het profiel zich volgens de voorspellingen ontwikkelt, om eventueel een andere werkwijze te kunnen voorschrijven.
Zandwinning Zand uit deze afgraving is in de jaren 1907 en 1908 gebruikt bij de aanleg van de Spoorlijn Zuidbroek – Delfzijl, die in 1910 geopend werd. Van Noordbroek tot Nieuw-Scheemda en verder naar Nieuwolda en Weiwerd bestond de ondergrond uit veen, dat voor het spoor afgegraven werd door grote aantallen arbeiders. Die werden zelfs aangevoerd uit Sliedrecht en Hendrik-Ido-Ambacht en kregen huisvesting in een loods in Noordbroek. De uitgraving werd opgevuld met ophoogzand uit Botjes Zandgat.Levensherinneringen van Geert Reinder Bouman Geraadpleegd 9 december 2015
Gemechaniseerde zandwinning vindt minstens sinds de jaren vijftig plaats. In de jaren zestig is het zand zo ver afgegraven dat er meerdere zandgaten ontstaan. Ongeveer in het midden van de huidige plas liggen twee verbonden plassen en wat kleinere waterpartijen, die ontsloten worden aan de oostkant, vanaf de Nieuweweg. Deze loopt nog door naar het noorden, maar later komt hij dood te lopen op het zandgat. Een verzoek uit 2011 om uitbreiding van de zandwinning aan de noordkant met vijf hectare wordt goedgekeurd.Hoewel Zeldenrust Zandexploitatie de winning exploiteert, heeft BV Zand- en Grinthandel v/h H. Rijks en Zn. te Gieten het verzoek tot aanpassing van het bestemmingsplan gedaan. Met het noemen van betrokkenen bij beheer en exploitatie wordt geen uitspraak gedaan over de eigendomsverhoudingen.
Het bedrijf Zeldenrust Zandexploitatie, dat de concessie in 1995 overnam, schatte dat Botjes Zandgat in totaal circa zes miljoen kubieke meter zand zal kunnen opleveren, voornamelijk voor levering in de provincie Groningen. Met de toenmalige gemeente Menterwolde is afgesproken dat de exploitant de oevers na afloop van de concessie zodanig afgewerkt zal opleveren, dat het terrein in te richten is voor recreatie. In juni 2021 heeft Noordkorrel B.V. (onderdeel van Rijks en zn.) de exploitatie overgenomen van Zeldenrust.
Het gewonnen zand is van mariene oorsprong en afkomstig uit de geologische Formatie van Peelo. Op de meeste plaatsen bestaat die uit twee watervoerende zandlagen met een scheidende laag van klei en leem, maar in Botjes Zandgat ontbreekt die scheidingslaag nagenoeg of geheel. Het product is overwegend fijn, maar incidenteel siltig of juist grofOnderzoek Delftcluster naar oeverstabiliteit, 2005. Geraadpleegd 14 november 2009Milieuvergunning Provincie Groningen Geraadpleegd 14 november 2009 en het wordt in lagen van 10 tot 17,5 meter dik gewonnen met een winzuiger, waarbij elke laag van het midden uit leeggezogen wordt.
Na aanlanding wordt het zand gezeefd, geklasseerd (gesorteerd) en ontwaterd. Vanuit de depots wordt het per vrachtwagen afgevoerd. Eventueel laadt de zandwinner het zand over op schepen in het Winschoterdiep, aan de overkant van de A7. Het zand uit deze winning is wit en zoutarm, heeft een lage pH-waarde en wordt gebruikt als ophoogzand of industriezand, onder andere als metselzand, vloerenzand, betonzand en drainagezand. Bijkomend wordt ook teelaarde gewonnen.
Waterhuishouding en waterkwaliteit De waterhuishouding in het gebied was vanaf 1885 de verantwoordelijkheid van waterschap Stootshorn. Een reeks fusies bracht het beheer in handen van de waterschappen Stootshorn-Veenhuizen (1917), Oldambt (1967), Eemszijlvest (1987) en Hunze en Aa's (2000). Samenwerkende overheidsinstanties beoordelen de hygiënische kwaliteit van het zwemwater als uitstekend, op grond van meetgegevens over een periode van vier jaar. Gezien de diepte en oppervlakte van Botjes zandgat en het ontbreken van belangrijke vervuilingsbronnen in de omgeving is een stabiele kwaliteit te verwachten, zolang bezoekers en huisdieren zich hygiënisch gedragen.Waterschap Hunze en Aa's: Zwemwaterprofiel Botjes Zwembaai Geraadpleegd 16 mei 2017Zwemwater.nl: Botjeszwembaai Geraadpleegd 15 mei 2017Controle van de waterkwaliteit: Bekende bacteriële verontreinigingen worden gemeten en verder is er inspectie op blauwalg en andere algen. Geraadpleegd 15 mei 2017 Het water in de put is in essentie grondwater; er is geen open verbinding met oppervlaktewater in de omgeving. Een jongerenwerkgroep merkte dat in 1973 ook op: terwijl het nabije Winschoterdiep zuurstofloos en morsdood was, werd het water in het zandgat geschikt geacht als drinkwater, beter dan dat van zuivering Zuidbroek.
Gebiedsontwikkeling: recreatie Het gebied rond de plas is in beheer van Noordkorrel B.V. (noord en noordwest), de gemeente (zuid en oost) en Staatsbosbeheer en Provincie Groningen (west). De grond rond de aardgasinstallaties is eigendom van de NAM. Bij de ontwikkeling van toekomstplannen zijn vooral Noordkorrel B.V. en de gemeente betrokken. De gemeente probeerde al sinds 1982 het terrein te ontwikkelen, vooral tot recreatiegebied. Tegenvallers, financiële problemen en afhakende investeerders vormden struikelblokken. Het verloop is niet los te zien van de verstrengeling tussen ondernemers, met name Van der Valk, en de gemeente Menterwolde, zie dat artikel.
Botjes Zwembaai In 2011 is langs de westrand van de plas een sobere zwemvoorziening met dagstrand in gebruik genomen: Botjes Zwembaai. Naar verwachting zullen er 50 tot maximaal 150 bezoekers tegelijk gebruik van maken. Er is toezicht, maar dat is niet speciaal gericht op de veiligheid; de gemeente wijst aansprakelijkheid bij ongevallen af. De kwaliteit van het water wordt wel gecontroleerd, door waterschap Hunze en Aa's. De baai, met een diepte van maximaal 1,50 meter en een oppervlakte van circa 4500 m², is met een drijflijn gescheiden van de rest van de plas.Informatiebord Botjeszwembaai Geraadpleegd 15 mei 2017 Aan de zuidkant beperkt een strekdam de instroom van koud water uit het diepe deel van de plas. Het doorzicht van meer dan een meter is goed voor een zwemplas, maar duikers die op eigen risico in het diepe deel zwemmen, rapporteren daar zicht van twintig meter of meer.