Adriaen van Utrecht (Antwerpen, 1599 - 1652) was een Vlaamse barokschilder. Hij staat vooral bekend om zijn weelderige banketstillevens, jacht- en fruitstillevens, fruitkransen, markt- en keukenscènes en afbeeldingen van levend pluimvee op boerderijen. Zijn schilderijen, met name de jacht- en wildstukken, tonen de invloed van Frans Snyders. De twee kunstenaars worden beschouwd als de belangrijkste grondleggers van het genre van het pronkstilleven, d.w.z. stillevens die de nadruk leggen op overvloed door de uitbeelding van een verscheidenheid aan voorwerpen, fruit, bloemen en dood wild, vaak samen met levende mensen en dieren. Van Utrecht schilderde ook een aantal bloemstillevens. Hij werkte regelmatig samen met vooraanstaande Antwerpse schilders die leerlingen of assistenten van Peter Paul Rubens waren geweest, zoals Jacob Jordaens, David Teniers de Jonge, Erasmus Quellinus II, Gerard Seghers, Theodoor Rombouts, Abraham van Diepenbeeck en Thomas Willeboirts Bosschaert. Leven Adriaen van Utrecht werd geboren in Antwerpen als zoon van Abel van Utrecht en Anne Huybrecht. In 1614 werd hij leerling van Herman de Neyt, een schilder en kunsthandelaar die een uitgebreide kunstcollectie bezat. Na zijn leertijd bij de Neyt reisde hij naar Frankrijk, Duitsland en Italië, waar hij voor de plaatselijke hoven werkte. Na de dood van zijn vader in 1624 keerde hij terug naar Antwerpen en werd hij vrijmeester van het Antwerpse Sint-Lucasgilde. F. J. Van den Branden, ‘Geschiedenis der Antwerpsche schilderschool’, 2 delen (Antwerpen, 1883), pp. 1082–1084Adriaen van Utrecht op de site van het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
thumb|links|Pronkstilleven, 1644. (Rijksmuseum, Amsterdam) Op de bruiloft van zijn zus Catharina en de schilder Simon de Vos in 1628 ontmoette hij Constancia (Constantia) van Nieulandt (of 'van Nieuwlandt'), de 17-jarige dochter van de schilder en dichter Willem van Nieulandt II.Guilliam van Nieulandt (II) op de site van het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis Het jaar daarop trouwde Van Utrecht met Constancia. Het echtpaar kreeg 13 kinderen. Constancia werd zelf ook schilderes en dichteres. Ze zou hebben meegewerkt in het atelier van haar man en mogelijk gedeeltelijke of volledige kopieën en variaties op het werk van haar man hebben geschilderd.Constancia Utrecht-van Nieuwlandt op de site van het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis Een stilleven met fruit, volledig gesigneerd door Constancia van Utrecht en gedateerd 1647, is geheel in de stijl van haar man. F Meijer, ‘'Enkele bloemschilderijen van Adriaen van Utrecht 1599–1652, een stilleven met fruit van Constancia van Utrecht (na 1606- na 1647 en een portret van Adriaen en Constancia, ’' in: Oud Holland, 109, 1995, pp. 165–169 300px|thumb|Vanitasstilleven met boeket en schedel, 1643.
Van Utrecht werd een succesvol kunstenaar die internationale opdrachten kreeg van de keizer van Duitsland, koning Filips IV van Spanje en de prins van Oranje. Hij kon zich veroorloven om in ruime woningen aan de Meir in Antwerpen te wonen, de meest prestigieuze locatie in de stad. Zijn fortuin lijkt aan het eind van de jaren 1640 te zijn afgenomen, mogelijk als gevolg van een slechte gezondheid, en toen hij in 1652 in Antwerpen stierf, had hij het grootste deel van zijn vermogen verloren.
Tussen 1626 en 1646 leidde hij ten minste zeven bekende leerlingen op, waaronder Philip Gyselaer (1634/35) en Cornelis van Engelen. Werk thumb|300px|Fruitstilleven Van Utrecht was voornamelijk een schilder van stillevens. Het scala aan stillevens dat hij schilderde was breed en omvatte scènes met vis, vlees en groentekraampjes, keukenscènes met vaak figuren of levende dieren die een verhalend element toevoegden, tentoonstellingen van wild in voorraadkamers of als jachttrofeeën, stillevens met vis, fruit en groenten. Meer recentelijk zijn op basis van een gesigneerd en gedateerd Vaas met bloemen uit 1642 enkele stillevens met boeketten bloemen aan van Utrecht toegeschreven.
Van Utrecht schilderde ook boerderijtaferelen met levende dieren, meestal met pluimvee zoals kippen, kalkoenen, eenden en pauwen.
Zijn vroege werk werd beïnvloed door Frans Snyders. Van Utrecht hield niet zo van felle kleuren als Snyders, maar gaf de voorkeur aan warme aardetinten, vooral grijsgroen, en sterke chiaroscuro-effecten. Scott A. Sullivan. “Utrecht, Adriaen van.” Grove Art Online. Oxford Art Online. Oxford University Press. Web. 28 januari 2026 Dit laatste was waarschijnlijk afgeleid van zijn kennis van de Italiaanse schilderkunst en in het bijzonder van het werk van de volgelingen van Caravaggio.Adriaen van Utrecht (1599 – ca. 1652), Still Life of a Lobster, Vegetables, Fruit, and Game in het Ashmolean Museum Hij verzorgde ook stilleven-elementen op de doeken van andere kunstschilders, waaronder David Teniers de Jonge, Jacob Jordaens, Erasmus Quellinus II en Theodoor Rombouts. Noten en referenties
Externe links
Categorie:Zuid-Nederlands kunstschilder (voor 1830) Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw Categorie:17e-eeuws schilder Categorie:Vlaamse barokschilder