De Commanderie van Sint Jan (of Sint Janshuis) is een historisch gebouw in de Nijmeegse Benedenstad. Het gebouw staat aan de Franseplaats, niet ver van de Stevenskerk. Vlak bij de Commanderie loopt de Burchtstraat, die de Benedenstad hier afgrenst van de Bovenstad.

Het was een van de eerste stenen gebouwen in Nijmegen. Ook is het een van de alleroudste nog altijd bestaande gebouwen in het huidige stadscentrum. Door de eeuwen heen heeft het gebouw allerlei uiteenlopende functies gehad. Het huidige gebouw is grotendeels vernieuwd nadat het in de Tweede Wereldoorlog zwaar was beschadigd.

Geschiedenis Het gebouw is in 1196 gebouwd, op een heuvel ten westen van het destijds nog vrij kleine handelscentrum dat in de eeuw daarna zou uitgroeien tot een echte stad. Het werd aanvankelijk als ziekenhuis in gebruik genomen door graaf Alardus en zijn vrouw Uda. In 1214 kwam het pand in handen van de ridders van de Johanniter Orde. Deze adellijke kloosterorde maakte het tot een klooster. Aan deze orde, die het gebouw omvormde tot een commenderij die was gewijd aan Sint Jan, dankt het gebouw de naam die het nu nog altijd heeft.

In de 16e eeuw, de tijd van de Reformatie, wilden de protestanten ook in Nijmegen een beeldenstorm ontketenen. Dit had aanvankelijk weinig succes; de katholieke bevolking kwam hiertegen in actie. Wel werd de predikantstoel uit de commanderie op de Blauwe Steen verbrand. In 1576 werden Spaanse soldaten ingekwartierd in de commanderie. In de eerste tijd daarna was het gebouw afwisselend in handen van de katholieken en de protestanten, waarbij het in gebruik was als legerplaats van de Spaanse of de Staatse troepen.

In 1636 overleed de laatste commandeur en kwam de commanderie als laatste katholiek pand in handen van het nu protestantse stadsbestuur. De kapel, die eerder ook in gebruik was als vleeshal, werd afgebroken.

Vanaf 1655 of al enkele jaren eerderNijmeegs oudste school, noviomagus.nl was het pand in gebruik van de Illustre school die later de Kwartierlijke Academie van Nijmegen zou worden. In 1672 werd het pand echter weer bevolkt door soldaten na de Franse bezetting. Ook werd er een Waalse kerk in gevestigd. Tot het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog maakte de Waalse kerk een groei door.

Bij het Amerikaanse bombardement op de Nijmeegse binnenstad van 22 februari 1944 raakte het gebouw zwaar beschadigd. Aanvankelijk werd hierna sloop overwogen. In 1952 kocht een Nijmeegse antiquair de overgebleven ruïne en bouwde er een romantisch keldergewelf onder, dat in de eerste tijd daarna onder de naam Het Wijnhuis een populaire uitgaansgelegenheid werd, door studenten van de Sociëteit gerund (onder leiding van de latere diplomaat en europarlementariër Jan-Willem Bertens). Het stadsbestuur wilde in deze tijd het gebouw alsnog slopen, maar dit leidde tot veel protesten.

In 1969 kwam het pand onder de Stichting Monumentenzorg. De geromantiseerde fantasiestukken werden weer afgebroken, waarna de commanderie grotendeels opnieuw werd opgetrokken. De herbouw kwam tot stand onder leiding van J.L. Volders, naar een restauratieplan van G.M. Leeuwenberg. dbnl.org, pagina 248 Hierna zou het pand volgens het oorspronkelijke plan dienstdoen als sociëteit voor de SSN Roland, die daartoe al een apart fonds had gesticht, maar inmiddels was er een andere culturele wind gaan waaien en hadden er flinke veranderingen plaatsgevonden in het georganiseerde studentenleven, zodat deze gedroomde bestemming er nooit van is gekomen. In plaats daarvan werd het een gemeentemuseum (tot 1998) en daarna vestigde zich Stadsbrouwerij De Hemel hier. Het pand is in gebruik voor ambacht, horeca en cultuur. Chocolaterie Chocobreak is gevestigd op de 2e verdieping van het gebouw, Koffiebranderij Holy Beans op de 1e verdieping en de begane grond is in gebruik door Brouwerscafé de Hemel en Foodbar de Pelgrim. De kelderverdieping is in gebruik door de brouwerij.

De Commanderie van Sint Jan is rijksmonument en draagt monumentnummer 31123.

Afbeeldingen

Noot

Externe link Commanderie van Sint Jan

Nijmegen Categorie:Orde van Malta Categorie:Rijksmonument in Nijmegen Categorie:Kwartierlijke Academie van Nijmegen Categorie:Benedenstad (Nijmegen) Categorie:Geschiedenis van Nijmegen in de middeleeuwen