miniatuur|Eerste Kamerleden SP, 22 november 2003. Anja Meulenbelt is de tweede van links. Anja Henriëtte Meulenbelt (Utrecht, 6 januari 1945) is een Nederlands socialistisch-feministische publiciste, schrijfster en politica. Haar roman De schaamte voorbij (1976) maakte haar tot een kopstuk van de tweede feministische golf in Nederland. Tussen 2003 en 2011 was zij lid van de Eerste Kamer voor de SP; van 2016 tot 2023 was ze actief bij BIJ1. In 2025 werd aan haar de P.C. Hooft-prijs voor beschouwend proza (essays) toegekend; de eerste keer dat de prijs in deze categorie werd toegekend aan een vrouw.
Jeugd en opleiding Anja Meulenbelt is geboren tijdens de hongerwinter op 6 januari 1945 in het huis van haar grootmoeder aan de Rijnlaan in de Rivierenwijk in Utrecht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had haar oom Jan Meulenbelt, een student, in 1942 samen met Rut Matthijsen het Utrechts Kindercomité opgericht, dat enkele honderden Joodse kinderen in veiligheid bracht door ze te laten onderduiken. Ook haar moeder werkte hier soms aan mee door als koerierster kinderen op de fiets of met de trein naar hun nieuwe adressen te brengen.
Meulenbelt volgde de HBS in Amsterdam; daarna, van 1965 tot 1969, eveneens in Amsterdam de sociale academie. Vervolgens studeerde Meulenbelt van 1972 tot 1977 andragologie aan de Universiteit van Amsterdam. Van 1975 tot 1992 was ze docente hulpverlening.
Maatschappelijk activisme Vrouwenbeweging Meulenbelt is actief in de vrouwenbeweging en was onder andere betrokken bij de oprichting van de Feministische Uitgeverij Sara. Samen met Renate Dorrestein, Caroline van Tuyll en Elly de Waard richtte Meulenbelt de Anna Bijns Stichting op, die van 1985 tot 2014 om de paar jaar de Anna Bijns Prijs uitreikte aan een Nederlandstalige schrijfster, omdat volgens hen vrouwen structureel werden benadeeld bij het toekennen van literaire prijzen. Haar archief over 25 jaar vrouwenbeweging bracht ze onder bij het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV, later opgegaan in Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis).
Oorlogsgebieden Via de Stichting Admira, die slachtoffers van oorlog en seksueel geweld bijstaat, werkte Meulenbelt regelmatig in Balkanlanden. Ze trainde onder andere vrouwengroepen in voormalig Joegoslavië. Ze is sterk betrokken bij de Palestijnse zaak en is bestuurslid van Stichting Kifaia, die gehandicapten in de Gazastrook en de Palestinian Medical Relief Society ondersteunt.
Politiek Meulenbelt was actief in de PSP. Van 10 juni 2003 tot 7 juni 2011 was zij lid van de Eerste Kamer voor de SP. In 2014 maakte Meulenbelt via haar eigen weblog bekend dat ze het lidmaatschap van de SP had opgezegd uit onvrede over de houding van de partij in het Israëlisch-Palestijns conflict.
Ze was medeauteur van het het partijprogramma van BIJ1 (toen nog bekend onder de naam Artikel 1), dat ook in boekvorm verscheen: Artikel 1: Een nieuwe politiek van gelijkwaardigheid, samen met Sylvana Simons, Glenn Helberg, Ian van der Kooye, Simon(e) van Saarloos en Anne-Ruth Wertheim, uitgegeven in 2017 door Conserve (). Voor de Tweede Kamerverkiezingen 2017 stelde zij zich net als Anne-Ruth Wertheim verkiesbaar als lijstduwer namens Artikel 1, de partij die later werd hernoemd naar BIJ1. Ze bleef actief bij BIJ1, onder andere als bestuurslid van de afdeling Amsterdam, tot 2020, en zegde haar lidmaatschap op in 2023.
Publicaties Meulenbelt publiceerde tientallen boeken en vele artikelen voor diverse tijdschriften. Veel mensen herkenden zich in de autobiografische roman De schaamte voorbij (1976); het boek verscheen in elf talen waarvan er zo'n half miljoen zijn verkocht. Ze schreef ook boeken over Palestijnen en de Gazastrook, zoals Het beroofde land (2000) en De tweede intifada (2001), en romans, zoals Alba (1984), die werd vertaald in het Duits, Zweeds, Fins, Grieks en Turks. Meulenbelt was redacteur van de reeks Gender, psychologie, hulpverlening van uitgeverij Van Gennep.
Meulenbelt schrijft regelmatig op een eigen weblog, dat zij beschrijft als "een weerspiegeling van al die activiteiten en thema's die in verschillende gedaanten in mijn leven terugkomen".
Ze zette zich in voor alleenstaande moeders, onder andere door samen met Eva Yoo Ri Brussaard een boek te schrijven en uit te brengen bij Single Super Mom: Er is een land waar alleenstaande moeders willen wonen (2021). In haar boek Niet van gisteren. Memoires maar dan anders (2025) schreef ze over veel thema's, waarvan de meeste ook al in eerder werk aan de orde kwamen: "feminisme, het recht op het dragen van een hoofddoek, witte onschuld, privilege, klassenverschil, geweld tegen vrouwen, seksuele diversiteit, kolonialisme en wit privilege, Palestina en de Gaza-oorlog." Daarnaast heeft ze zich beziggehouden met thema's als abortus, femicide, schoonheidsidealen, marxisme, intersectionaliteit en leeftijdsdiscriminatie.
Prijzen 1987 - Annie Romeinprijs van het blad Opzij, omdat ze volgens de jury "via de honderden artikelen en opstellen die zij sedert 1968 heeft geschreven in allerlei (vrouwen)bladen een stut en steun is geweest voor de ontwikkelingen binnen de vrouwenbeweging". 2004 - Prijs voor "Journalist van de Vrede", die jaarlijks wordt toegekend door het Humanistisch Vredesberaad (HVB). 2017 - Prijs Jaap Kruithof.
P.C. Hooft-prijs In 2025 werd aan Meulenbelt de P.C. Hooft-prijs 2026 voor beschouwend proza (essays) toegekend; de eerste keer dat de prijs in deze categorie werd toegekend aan een vrouw. Vanwege Meulenbelts inzet voor de Palestijnse zaak kwam er kritiek op de keuze van de jury, vooral "vanuit rechtse hoek". Zo citeerde De Telegraaf drie auteurs die kritiek hadden, Jessica Durlacher, Pieter Waterdrinker en Arthur van Amerongen, en het Reformatorisch Dagblad citeerde kritiek van Rik Torfs, Vlaams hoogleraar kerkrecht en oud-politicus. De jury, die bestond uit Tijs Goldschmidt, Chris Keulemans, Christine Otten, Marjan Slob en Gijsbert Pols, schreef over de keuze voor Meulenbelt: "Meulenbelt is er diep van doordrongen dat beschrijven altijd plaatsvindt vanuit een positie, vanuit een lichaam dat betekenissen krijgt opgedrongen op grond van klasse, gender, etniciteit, gezondheid en vanuit een geest die beheerst wordt door taboes, ideologie en de afwas die nog gedaan moet worden". Zelf sprak Meulenbelt uit verrast te zijn door de toekenning, en zei ze over haar werk: "Mijn schrijven is altijd activisme geweest." De prijs werd op 28 mei 2026 tijdens een feestelijke bijeenkomst aan Meulenbelt uitgereikt.
Persoonlijk Meulenbelt raakte op zestienjarige leeftijd ongewenst zwanger en trouwde met de vader, een Oostenrijker. Hun zoon werd in 1962 geboren. Haar echtgenoot werd gewelddadig en ze verliet hem op twintigjarige leeftijd. Het huwelijk, de breuk, de verzorging van haar zoon en haar keuze om hem uiteindelijk zonder de vader te verzorgen, heeft zij uitgebreid beschreven in verscheidene publicaties, waaronder Moederboek (1976, De Bonte Was, door meerdere auteurs) en De schaamte voorbij (1976).
In 1997 leerde ze in Gaza Khaled Abu Zaid kennen, met wie ze tot 2009 een relatie had, waarvan de laatste twee jaar gehuwd. Zaid was directeur van het National Center for Community Rehabilitation (NCCR), een door Meulenbelt gesteund gehandicaptenproject in Gaza-Stad, dat stelt politiek neutraal en voor iedereen toegankelijk te zijn. Hij was in de jaren tachtig actief voor Fatah en de PLO en werd destijds door Israël tot zeven jaar gevangenisstraf veroordeeld.
Meulenbelt verbond zich aan de Studentenekklesia van Huub Oosterhuis in Amsterdam en liet zich daar in 2001 dopen.
Bibliografie