Polychromie (van het Griekse polus (veel) en chrōma (kleur))"Polychroom" op (samensteller) (2010), Etymologiebank, op etymologiebank.nl: zie aldaar betekenis onder Van Veen, P.A.F., & Van der Sijs, N. (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen is de toepassing van meerdere kleuren in de kunst. De term wordt vooral gebruikt in de (archeologische) beschrijving van keramiek, beeldhouwkunst en bouwkunst, maar ook voor bijvoorbeeld prehistorische grotschilderingen. In de westerse cultuur wordt het begrip veel gebruikt voor (veelal middeleeuwse) christelijke beeldhouwkunst en kerkinterieurs, zie Polychromie in de westerse cultuur.
Begripsgebruik Het begrip polychrome werd in het Frans geïntroduceerd door Quatremère de Quincy in zijn werk Le Jupiter Olympien in 1814, waarmee hij de veelkleurigheid op klassieke beeldhouwkunst aanduidde.. (2018, 26 februari). polychromy, sculptural, Greek and Roman. Oxford Classical Dictionary. . Geraadpleegd op 22 februari 2023, van oxfordre.com. Voor een digitale versie van Le Jupiter Olympien, zie: Le Jupiter olympien [...] op de website Collections numérisées de la bibliothèque de l'INHA Het woord kwam van het Griekse πολυχρωμος (poluchrōmos), dat in 1454 al eens was vermeld door Henri Estienne (in Thesaurus 6).Instituut voor de Nederlandse Taal. (2007). Artikel gepubliceerd in 1934: "POLYCHROMIE" in Woordenboek der Nederlandsche taal. Het begrip werd in de loop van de 19e eeuw terugkerend gebruikt in het polychromiedebat door onderzoekers, verdedigers en sceptici van kleurgebruik in de klassieke oudheid. Nadien werd het begrip ook breder gebruikt met betrekking tot de polychromie in de westerse cultuur, vooral ook met betrekking tot kerkelijke kunst (zowel in kerkinterieuren als op heiligenbeelden). Ten slotte wordt het begrip echter ook breder gebezigd in kunstbeschrijvingen van culturen over de hele wereld.
miniatuur|Projectie van kleuren bij lichtschijnsel door een glas-in-loodraam. De projectie van kleuren door middel van licht wordt wel beschouwd als de 'derde vorm' van polychromie, na materiaalpolychromie en geschilderde polychromie. Er zijn in de architectuur en beeldhouwkunst verschillende vormen polychromie te onderscheiden. Waar de veelkleurigheid in de zichtbare materialen zelf aanwezig is, zoals in marmer, in de tesserae in mozaïek-kunstwerken, maar ook in baksteen, wordt ook wel gesproken van natuurlijke polychromie, permanente polychromie, constructieve polychromie of materiaalpolychromie. (Red.). (1988). De Sint-Lucasscholen en de neogotiek, 1862-1914 (Vol. 5), p. 53. Universitaire Pers Leuven.Bergmans, p. 132 De tweede (en meest gehanteerde) vorm betreft de geschilderde polychromie, waarbij een werk van kleuren is voorzien door de aanbrenging van pigmenten. In gebouwen kan daarin onderscheid gemaakt worden tussen figuratieve kunst enerzijds en de abstracte zogenoemde architectuurpolychromie anderzijds, bijvoorbeeld bij de beschildering van constructieve elementen. (2005, september). Een unieke 13de-eeuwse architectuurpolychromie in de sacristie van de Predikherenkerk in Leuven. M&L - Monumenten, Landschappen en Archeologie, 24(5), 51–76. P. 51 Vooral bij het veelkleurig beschilderen van beeldhouwwerk wordt het werkwoord polychromeren gebruikt. In middeleeuwse documenten wordt het aanbrengen van kleurlagen op beelden, inclusief vergulding, vaak stofferen genoemd. (1995). Werken aan kunst: economische en bedrijfskundige aspecten van kunstproduktie, 1400-1800 (Vol. 23), pp. 28-29. Uitgeverij Verloren. De projectie van kleuren bij schijnsel van licht door bijvoorbeeld glas-in-loodramen of weerkaatsing via kleurrijke materialen kan, in lijn met de opvattingen van Eugène Viollet-le-Duc en Joseph Cuypers, worden gezien als de 'derde vorm' van polychromie.. Jan Dibbets straalt in de nieuwe Bavo. (2016, 14 maart). if then is now. Geraadpleegd op 29 september 2022Vergelijk (2021), HistoriANT 2021-9, Jaarboek voor Antwerpse Geschiedenis, Genootschap voor Antwerpse Geschiedenis. Oud-Turnhout: Gompel&Svacina, p. 76, Licht wordt ook als belangrijke factor beschouwd in de context van polychrome prehistorische grotschilderingen. (Eds.). (2021). The Oxford handbook of light in archaeology, pp. 31-34. Oxford University Press.
Voor het tegenovergestelde fenomeen, het gebruik van slechts één kleur, wordt het woord monochromie gebruikt. In enkele gevallen wordt het gebruik van twee kleuren specifiek getypeerd als bichroom.
Verwante begrippen zijn polychromatisch, veelal gebruikt voor licht met verschillende golflengtes, en polychromasie, dat vooral gebruikt wordt om een relatief hoge mate van de kleur blauw in rode bloedcellen aan te duiden.
Afrika Oud-Egyptische architectuur en beeldhouwkunst miniatuur|Fragment uit de Tempel van Hatsjepsoet (farao van ca. 1479–1458 v.Chr.) miniatuur|links|150px|Reconstructie van de Medinet Haboe-tempel van Ramses III (farao ca. 1194–1163 v.Chr.) Alle beelden in het Oude Egypte waren volledig beschilderd, en ook in de architectuur had polychromie een grote rol. Door de structurele onderdelen te stuccen ontstonden grote, onafgebroken oppervlakken die werden voorzien van kleurrijke decoratie zoals hiëroglieven.Evers, p. 53 In het Oude Rijk bestond het kleurenpalet uit zeven basiskleuren: zwart, wit, rood, geel, groen, blauw en grijs. Deze set werd in latere perioden uitgebreid met bruin, roze en verschil in blauwtinten. (2007). Visual and written culture in ancient Egypt, pp. 234-235. Oxford University Press. Blauw werd met name gebruikt in de zolderingen. In de polychrome fresco's werden mannen veelal met een donkere huid afgebeeld, en de vrouwen met een lichte. (2000). 'Deciphering Gender in Minoan Dress', p. 116. In A.E. Rautman Reading the body: Representations and remains in the archaeological record (pp. 111-123). University of Pennsylvania Press. Op veel beelden is de polychromie in de tijd vervaagd of vergaan, wat des te meer geldt voor houten artefacten die nog kwetsbaarder waren voor onder meer vocht.
Afrikaanse rotsschilderingen In Afrika zijn op diverse plekken polychrome rotsschilderingen gevonden. Bij de Middellandse Zee in Libië in Noord-Afrika werden polychrome schilderingen aangetroffen die uit het 4e millennium voor Christus stammen. De landbouwers en herders trokken door uitdroging van het Noord-Afrikaanse hoogland onder meer naar het noorden, en legden wellicht de basis voor de Egyptische beschaving. (1991). De Aanvang van het neolithicum (ca. 9000 – 4700 v.C.). In J. Capenberghs (Ed.), Gisteren voorbij. Een archeologische kijk op de geschiedenis van de oudste tijden. Leuven – Apeldoorn. P. 77 In Zimbabwe in het zuiden van het continent zijn de rotstekeningen Diana's Vow gedateerd uit verschillende tijdperken. De polychrome schilderingen komen uit een tijd die volgde op periodes van allereerst schilderingen met monochrome silhouetten zonder omlijning en later lijntekeningen met een lichtere inkleuring. (2018). The rock art of Africa. Routledge. In Zuid-Afrika zijn in de Drakensbergen grote aantallen schilderingen gevonden met polychrome kleurvlakken. Van de 147 vindplaatsen in het noorden van KwaZoeloe-Natal bestond 32% uit drie of vier basiskleuren. Hoewel eerder werd vermoed dat de intrede van meerkleurige arceringen pas in de 18e of 19e eeuw plaatsvond, worden deze tekeningen in 21e-eeuws onderzoek gedateerd op een oudheid van 2000 tot 1600 jaar. (2018). Narratives and Journeys in Rock Art: A Reader. Narratives and Journeys in Rock Art, 1-702. pp. 174-175
Afrikaans beeldhouwwerk Figuratief beeldhouwwerk bleef in Afrika vaak onbeschilderd, waardoor het donkere hout zichtbaar bleef. Gezichtsmaskers en dansschilden van verschillende volken werden vaak juist wel polychroom beschilderd of van kleurige klei voorzien. (1970). Art of Oceania, Africa, and the Americas from The Museum of Primitive Art, p. 216. Metropolitan Museum of Art. Na de kolonisatie ontstonden in Ivoorkust de polychrome zogenaamde colon-beelden (afkomstig van het woord colonial, koloniaal), waarbij de houten beelden Afrikanen in kleurrijke westerse kleding voorstelden. Deze beelden waren gebaseerd op de blolo bla en de bloblo bian, de beelden die de Baoulé maakten als representatie van partners in de geestenwereld, en kregen in de Westerse wereld grote populariteit in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. (1994). African art in transit (Vol. 94). Cambridge University Press. P. 148
Azië Keramiek, architectuur en beeldhouwkunst in het Oude Nabije Oosten en Midden-Oosten miniatuur|links|150px|Aardewerk uit de Halafcultuur (ca. 5900/5800-5400 v.Chr.). In het neolithicum in Zuidwest-Azië ontstond al vroeg kleurgebruik in de kunst. De Halafcultuur (ca. 5900/5800-5400 v.Chr) in het huidige Syrië staat bekend om haar polychrome keramieke waren zoals porselein. (2017). Ancient near eastern history and culture, paragraaf 'The Development of Complex Societies in Southwest Asia (c. 6500-4000 BCE)'. Routledge. Ook in de daaropvolgende tijd, in het Oude Nabije Oosten, vormde het kleurgebruik een belangrijk onderdeel van de architectuur en beeldhouwkunst. De paleizen en tempels van de Perzen, Feniziërs en Babyloniërs waren voorzien van ivoor, goud, zilver, edelstenen en tapijten. In het algemeen waren beelden van al deze oude beschavingen beschilderd, en de (soms houten) standbeelden van koningen werden voorzien van gouden en diverse andere versieringen. In Massada in het huidige Israël bevat het fort van Herodes (1e eeuw n.Chr.), die hier was uitgeweken, meerdere polychrome decoraties zoals mozaïekvloeren.
Perzische architectuur miniatuur|links|Verbeelding van boogschutters in een muur van geglazuurde stenen uit het apadana van het paleis van Darius (ca. 510 v.Chr.) miniatuur|Muqarnas met cuerda-seca-tegels op de entree-iwan van de moskee van de sjah (1611-1638), Isfahan (Iran). In het Perzische rijk had polychroom tegelwerk een lange geschiedenis. De oudst gedateerde tegels stammen uit de 13e eeuw v.Chr., en zijn afkomstig uit de tempel van Chogha Zanbil. In Susa werden meerdere polychrome, vierkante reliëftegels uit de 12e tot 6e eeuw v.Chr. gevonden, gemaakt van geschilderd emaille. Tijdens de Achaemenidische en Sasanidische perioden werd in de architectuur gebruik gemaakt van geglazuurde stenen, stucco's, marmeren mozaïeken en muurschilderingen. Grote bekendheid genieten de panelen met kleurrijke, geglazuurde tegels in het paleis van de Achaemenidische sjah Darius (ca. 510 v.Chr.) in Susa. Pas halverwege de 9e eeuw, twee eeuwen na de Islamitische veroveringen, begon de toepassing van tegelwerk aan een heropleving in heel Mesopotamië. De veelal kleurrijke tegels werden geproduceerd in onder meer Samarra, en werden geëxporteerd tot in Tunesië.. (Eds.) (1993). Persian tiles, pp. 2-5. Metropolitan museum of art.
De Safawidische architectuur (1501-1736) kenmerkt zich door de glinsterende kleurveranderingen door de reflectie van licht op glanzende oppervlakken. De kleur verandert gedurende de dag op basis van de sterkte van het daglicht en de wijze waarop dat het gebouw binnenkomt, mede door irisatie. In de Europese middeleeuwse architectuur werd bij de polychromie ook wel met de lichtinval gewerkt, maar omvatte dat met name het spel van toon en schaduw. (Eds.). (2018). Colour and light in ancient and medieval art. Routledge.