De Universiteitsbibliotheek is de hoofdbibliotheek en een van de Leuvense universiteitsbibliotheken van de KU Leuven en bevindt zich aan het Ladeuzeplein in de Belgische stad Leuven. Het gebouw, ingehuldigd in 1928, huisvest verschillende diensten van KU Leuven Bibliotheken: Artes Universiteitsbibliotheek, Bijzondere Collecties,Bijzondere Collecties, KU Leuven Bibliotheken (bezocht 13 mei 2026) en stafdiensten. Het is een onderzoeksbibliotheek ten behoeve van de Groep Humane Wetenschappen in het algemeen en de Faculteit Letteren in het bijzonder.Overzicht bibliotheken, KU Leuven Bibliotheken (bezocht 13 mei 2026)
Geschiedenis Verwoesting oude bibliotheek Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog werd het historisch centrum van Leuven vernield door het Duitse leger, met inbegrip van de aloude universiteitsbibliotheek. Naar schatting duizend handschriften, achthonderd incunabelen en driehonderdduizend boeken gingen verloren. Ook de stichtingsbul van 1425 bleef in de vlammen.
Nieuwbouw De opzettelijke vernietiging maakte wereldwijd verontwaardiging los. Diverse acties werden opgezet om een nieuwe bibliotheek te bekostigen. De symboolwaarde ervan was slechts te vergelijken met de kathedraal van Reims.Mark Derez, "De brand van een bibliotheek" in: De Boekenwereld, 2015, nr. 2, p. 14 Vanuit het Institut de France werd het Œuvre internationale pour la reconstitution de l'Université de Louvain op poten gezet, geleid door Pierre Imbart de La Tour.Van Impe 2012, p. 27 In de Verenigde Staten creëerde Nicholas Murray Butler het National Committee of the United States for the Restoration of the University of Louvain. De Amerikanen boden aan een nieuwe bibliotheek te bouwen en drukten andere initiatieven, waaronder ook Britse en Japanse, naar de achtergrond.Proctor 2014, p. 151
Voor de boeken zelf werd vooral gekeken naar Duitsland, dat krachtens artikel 247 van het Verdrag van Versailles een collectie van equivalente waarde moest leveren. Dit idee was in 1914 geopperd door de archeoloog Arthur Evans.Proctor 2014, p. 152 Nadat de waarde van de vernietigde collectie op 4 miljoen goudmark was vastgesteld, gingen de Duitsers op de boekenbeurs van Leipzig en bij antiquaren aankopen doen ten behoeve van Leuven.Hoeniger 2024, p. 104 Ze richtten hiertoe de Einkaufsgesellschaft Löwen GmbH op en stelden Richard Oehler aan als Staatskommissar für die Wiederherstellung der Universitätsbibliothek Löwen.Hartwieg 2014, p. 42 Daarnaast stroomden van overal ter wereld schenkingen toe. Voor de Britse zendingen was het verdeelpunt de John Rylands Library, wiens bibliothecaris Henry Guppy een buitengewone toewijding aan de dag legde.Hoeniger 2024, p. 91-92 Voor het schenken en selecteren correspondeerde hij in de periode 1915-1926 met honderden donoren, wat resulteerde in 55.782 boeken die via hem werden overgemaakt. Ook China en Japan kwamen over de brug.Willy Vande Walle, "The Japanese Book Donation to the University of Louvain" in: Japan's Book Donation to the University of Louvain. Japanese Cultural Identity and Modernity in the 1920s, eds. Jan Schmidt, Willy Vande Walle en Eline Mennens, Leuven University Press, 2022, p. 41-65.
Het comité-Butler begon de fondsenwerving enige tijd na de oorlog en richtte zich op kleine schenkingen uit de civiele maatschappij. Het schreef een architectuurwedstrijd uit, die werd gewonnen door het New Yorkse bureau Warren and Wetmore. Dat was bereid gratis te werken. Als locatie koos Whitney Warren de Volksplaats, waar het provinciaal bestuur van Brabant het Gerechtsgebouw plande, zodat hij de hulp van koning Albert nodig had om de onwillige provincie te doen plooien.Proctor 2014, p. 155 De eerste steen werd gelegd op 28 juli 1921 door koning Albert, in aanwezigheid van de koningin en kardinaal Mercier. De eigenlijke werkzaamheden startten een jaar later.America Europe Fund, The Restoration of the Louvain Library. An Amazing Tale of American Generosity, 2023, p. 9 (synopsis van een lezing van Jan Wouters voor KU Leuven Chapter USA) Eind 1924 was nog niet de helft afgewerkt, toen de financiering stokte. Er was een half miljoen dollar opgehaald – een aanzienlijk bedrag, maar niet genoeg, terwijl het budget bovendien was toegenomen. Daarop hief het comité-Butler zich op en zette Herbert Hoover, voorzitter van de Commission for Relief of Belgium, zich achter de zaak. Met schoorvoetende donaties van John D. Rockefeller jr. en vooral van de Commission for Relief in Belgium Educational Foundation wist hij het gat toe te rijden.Proctor 2014, p. 157
Opschriftcontroverse De volgende kwestie die zich aandiende betrof een letterbalustrade. Op aangeven van kardinaal Mercier had Warren over de hele lengte van de balustrade boven de kroonlijst een opschrift voorzien, bedacht door professor Armand Thiéry: Furore Teutonica diruta dono Americano restituta ("Vernield door Duits geweld, met Amerikaanse gift hersteld").Françoise Hiraux en Françoise Mirguet, L'Institut supérieur de philosophie de Louvain (1889-1968). Inventaire des archives - Introduction historique, Academia, 2008, [https://www.google.be/books/edition/L_Institut_sup%C3%A9rieur_de_philosophie_de/j5T-SEcquvIC?hl=nl&gbpv=1&pg=PA30&printsec=frontcover p. p. 30 n. 44 Maar Mercier was dood en de diplomatieke wind ruimde naar verzoening. In contact met de Amerikaanse ambassadeur William Philips beslisten rector Ladeuze en de academische overheid om het oorspronkelijke concept te verlaten, hoezeer Warren ook aandrong.Witt 2020, p. 22
Pierre de Soete, de beeldhouwer van de geweigerde sierletters, probeerde ze op 23 juni 1928 te monteren, begeleid door verminkte oorlogsveteranen, maar hij werd bij het lossen gearresteerd. Vier dagen later begon het plaatsen van Ladeuzes letterloze versie. Een menigte van vooral studenten en vrouwen brak door de politiebewaking en ging de neutrale balusters te lijf met kasseien. Ondanks de grote schade slaagden de autoriteiten er met behulp van de rijkswacht toch in een letterloze balustrade te monteren tegen de inhuldiging op 4 juli 1928. Warren bleef uit protest afwezig, maar prins Leopold en prinses Astrid waren er getuige van hoe een Belgische piloot de plechtigheid verstoorde door vanuit zijn vliegtuigje strooibiljeten met de gewraakte tekst uit te werpen.Matthew Fishburn, Burning Books, 2008, p. 22Universiteitsbibliotheek, KU Leuven erfgoed (bezocht 13 mei 2026)
Voor Felix Morren, een werfleider die aan de bibliotheek werkte, was de kous daarmee niet af. Op 16 juli 1928 sloeg hij de balustrade systematisch naar beneden met een voorhamer. Warren spande een rechtszaak aan om de inscriptie af te dwingen vanuit zijn artistieke rechten. Na een gunstig resultaat in eerste aanleg, verloor hij in beroep en in cassatie.Cass. 2 juni 1932, Pas., 1932, p. 182Michel Dumoulin, "Entre pardon du passé et exaltation de l'Occident chrétien" in: Pardon du passé, Europe unie et défense de l'Occident. Adenauer et Schuman docteurs honoris causa de l'Université catholique de Louvain en 1958, eds. Gaëlle Courtois en Geneviève Duchenne, 2009, p. 73 Twee dagen later klom Morren weer op het dak en sloeg hij nogmaals de balustrade aan gruzelementen.
Nieuwe verwoesting Tijdens de Slag om Leuven werd de stad vanaf 14 mei 1940 beschoten door de Duitse artillerie. De Universiteitsbibliotheek kreeg twaalf treffers te verduren, vooral op de toren, en er was grote schade.Van Impe 2012, p. 41 Op de dag dat het Duitse leger de lege stad binnentrok, 17 mei, werd om 3u 's ochtends brand opgemerkt in de Universiteitsbibliotheek. Door het uitvallen van de watervoorziening kon niet geblust worden en werd het gebouw door de vlammen verteerd tot er niets dan geblakerde muren overbleven. Nagenoeg heel de boekencollectie ging teloor: van de negenhonderdduizend boeken bleven er misschien vijftienduizend gespaard, waaronder de toponymiecollectie en de Japanse schenking. De Duitsers beschuldigden de Britten ervan dat zij bij hun terugtrekking de bibliotheek met benzine in brand hadden gestoken. Alleen collaborateurs namen dit groteske verhaal aan.Van Impe 2012, p. 42 Op 23 juni kwam Joseph Goebbels ter plaatse om een inspectie uit te voeren en allicht om een herhaling van het publicitaire debacle van 1914 te voorkomen.
Op het uitgebrande gebouw werd een voorlopig dak geplaatst en de bibliotheek verhuisde provisoir naar het Amerikaans College.Van Impe 2012, p. 43 In 1941 werd het Comité tot Herstel der Bibliotheek van de Universiteit te Leuven gevormd, onder leiding van professor Jan Vanderheyden. Er werden boekeninzamelingen gedaan in Belgische steden om de universiteit – die immers niet sloot – functioneel te houden. In Brussel gingen studenten rond met stootkarren. Merkwaardig genoeg bleven er tot 1943 ook leveringen uit Duitsland komen in uitvoering van Versailles. Tegen het einde van de oorlog waren er meer dan driehonderdduizend boeken voorradig.Jan F. Vanderheyden, "Het Herstel van de Leuvense Universiteitsbibliotheek, 1940-1945" in: Onze Alma Mater, 1987, nr. 2, p. 120
Heropbouw Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw hersteld. De Brusselse architect Henry Lacoste hield zich vrijwel volledig aan de originele plannen en indeling. Wel verving hij het tongewelf van de leeszaal door een vlak plafond, om erboven twee bijkomende verdiepingen te creëren voor museum- en magazijnruimte.Centrale Bibliotheek Katholieke Universiteit Leuven, Inventaris Onroerend Erfgoed, 2013 Van het boekenmagazijn achteraan werd het aantal niveaus verhoogd tot negen. Vuurvaste vloerplaten van gewapend beton en automatisch sluitende stalen deuren moesten het gebouw brandwerender maken. De eerste diensten keerden terug in 1947 en in 1951 werd het gebouw volledig in gebruik genomen.
Aanpassingen en restauraties In 1986 werden de binnenste galerij toegemaakt door het plaatsen van glazen wanden.Van Impe 2012, p. 85 Het jaar erop werd het gebouw beschermd als monument. Van 1999 tot 2003 greep een grondige restauratie plaats van gevels en daken.
Architectuur Het historiserende gebouw van Warren is in neorenaissancestijl. Het is een interpretatie op grotere schaal van de Vlaamse architectuur op de grens van renaissance en barok, zoals die ook in de Verenigde Provinciën en in Denemarken navolging had gevonden. De grote raampartijen zijn geïnspireerd op Kronborg, het boekenmagazijn aan de Ravenstraat op de Beurs van Kopenhagen.Chris Coppens, Mark Derez en Jan Roegiers, Sapientia aedificit sibi domum. Leuven University Library, 1425-2000, Cornell University Press, 2005, p. 226 Het grondplan gelijkt op dat van de New York Public Library: twee lange vleugels (aan het Ladeuzeplein en de Ravenstraat) zijn verbonden door drie kortere dwarsvleugels en vormen zo twee binnenpleinen. In het noordelijke binnenplein staat de toren. In de voorgevel bevindt zich een dubbele bogengaanderij. De pijlers en ribgewelven evoceren de gotische architectuur van de Universiteitshal.Van Impe 2012, p. 83-84 De steile zadeldaken zijn voorzien van meerdere rijen dakkapellen met ijzeren fleurons.
De toren is 80,5 m hoog, waarvan 48 m voor het torenlichaam, 25,5 m voor de opengewerkte torenspits en 7 m voor het windijzer.Van Impe 2012, p. 77 Hij verwijst naar de Europese belforttraditie, maar ook naar het Amerikaanse gebruik van universitaire klokkentorens. Zijn silhouet is geïnspireerd op de Giralda van Sevilla.