Jan Willem Schaap

thumb|250px|Portret van J.W. Schaap

Jan Willem Schaap (Leiden, 28 augustus 1813 - aldaar, 13 februari 1887) was een Nederlands architect. Schaap was in eerste instantie opgeleid als timmerman en heeft zich via krullenjongen en werkgezel opgewerkt tot architect. Eerst als opzichter van de Universiteitsgebouwen en daarna, vanaf 1863 als stadsarchitect van Leiden. Deze functie zou hij tot 1884 bekleden. Schaap beperkte zich in zijn ontwerpen niet tot een specifieke bouwstijl. Zo zijn er creaties van zijn hand met neoclassicistische, eclectische en neogotische kenmerken aan te wijzen. Hoewel een aanzienlijk aantal van zijn bouwwerken gesloopt is, zijn er vooral in Leiden nog door hem ontworpen gebouwen aanwezig, waaronder de Leidse Schouwburg, waarschijnlijk het hoogtepunt van zijn oeuvre.

Biografie Schaap vestigde zich in 1835 als zelfstandig timmermanswerkbaas in Leiden. Twee jaar later trouwde hij op 14 september met Hendrica Pikaar. Samen kregen zij één dochter: Adriana Hendrica Schaap werd op 15 september 1838 geboren. Ondertussen liet Schaap zich met privélessen bijscholen tot architect. Hij kreeg onderricht van onder anderen de toenmalige stadsbouwmeester Salomon van der Paauw, die hij later op zou volgen. Vanaf 1833 begon Schaap ook zelf les te geven. In dat jaar werd hij aangesteld als hulponderwijzer bij het Genootschap Mathesis Scientiarum Genitrix (wiskunde is de grondlegger der wetenschappen). Dit Leidse genootschap werd in 1785 opgericht en verzorgde voor een belangrijk deel het wiskundeonderwijs aan Leidse leerlingen. Binnen deze instelling maakte Schaap snel carrière. In 1837 was hij onderwijzer, in 1838 hoofdonderwijzer en in 1843 hoofd van de bouwkundige school. Hij zou een groot deel van zijn leven aan het genootschap verbonden blijven. Schaap was een belezen persoon. Hij bezat een uitgebreide collectie architectuurtraktaten van onder anderen Vitruvius, Serlio, Scamozzi en Vignola. Ook publiceerde hij zelf een tweetal werken ten behoeve van het bouwkundig onderwijs. In 1868 richtte hij de Leidse afdeling van de Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst op.

J.W. Schaap ligt begraven op de Begraafplaats Groenesteeg in Leiden.

Werkzaamheden Aan de Leidse Universiteit Kort na zijn aanstelling als opzichter van de Universiteitsgebouwen ondernam hij samen met de toenmalige bibliothecaris van de Universiteitsbibliotheek, Willem Pluygers, een studiereis door Europa om de inrichting van verschillende bibliotheken te bestuderen. Deze reis bracht hen onder andere in de Reading Room van het British Museum, waar de kapconstructie bestudeerd werd. Dit alles leidde tot de bouw van twee moderne universiteitsbibliotheken, die van Leiden in 1862 en die van Groningen in 1864. Schaap paste hier nieuwe constructies en materialen toe, zoals ijzeren trappen en vloeren.

Stadsarchitect van Leiden In 1863 werd Schaap aangesteld als stadsarchitect. Een van de eerste plannen die hij in zijn nieuwe functie ontwikkelde, was de herinrichting van de zogenaamde Grote ruïne, de kale vlakte ten zuiden van het Steenschuur, die al sinds de Leidse buskruitramp braak lag. De meeste van zijn herbouwplannen werden niet verwezenlijkt. Uiteindelijk werd het terrein ingericht als het Van der Werfpark en ontwierp Schaap pas aan het eind van zijn loopbaan, in 1883, twee schoolgebouwen aan de buitenranden: het gymnasium aan de oostrand (Doezastraat) en de HBS voor meisjes aan de westkant.

Schaap had daaraan voorafgaand al een groot aantal andere schoolgebouwen ontworpen. Als een gevolg van de Wet op het Lager Onderwijs breidde het aantal scholen in Leiden in een paar jaar sterk uit. De wet verplichtte gemeentebesturen om voor voldoende scholen te zorgen. Hierbij werd niet alleen rekening gehouden met het aantal leerlingen maar ook met de verschillende standen. Er was behoefte aan schoolgebouwen voor onvermogenden, minvermogenden, de middenstand en de hogere klassen. Schaap ontwierp uiteindelijk vijf lagere en drie middelbare scholen voor de gemeente Leiden.

Als stadsarchitect hield Schaap zich niet alleen bezig met het ontwerpen van bouwwerken ten behoeve van de gemeente maar ook met de infrastructuur en verbeteringen van de gemeentelijke voorzieningen. In 1866 deed hij, naar aanleiding van een cholera-epidemie die niet minder dan 881 doden eiste, in een nota zijn plannen uit de doeken om een groot aantal grachten te dempen en riolering aan te leggen. Veel van deze "overtollige dwarsgrachten" leken volgens Schaap namelijk op "door verdunde beer gevulde open riolen".Van Maanen 2004, p. 32. Hoewel niet alle grachten volgens zijn plan gedempt werden (het Rapenburg niet bijvoorbeeld) heeft de uitvoering een grote invloed gehad op het aanzien van de stad. Vanaf 1871 werden in Leiden, mede op initiatief van Schaap, proeven gehouden met het Liernurstelsel. Het systeem bleek uiteindelijk echter te kostbaar en werd niet volledig aangelegd. Ook bij de verbetering van de drinkwatervoorziening speelde Schaap een rol. Vanaf 1878 werd door de Leidsche Duinwater Maatschappij duinwater door pijpleidingen naar Leiden gevoerd. De introductie van de paardentram in 1877 werd ook mede door de stadsarchitect bewerkstelligd.

Bouwwerken NaamBouwjaarAdresPlaatsBijzonderhedenAfbeeldingGebouw van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen1850Steenschuur 21 en Langebrug 64-66Leiden 100pxNieuwe sociëteit (Vrouwenverdriet)1850LangebrugLeidengesloopt in 1887 100pxBedrijfspand van de firma Sijthoff1852Doezastraat 3LeidenIn 1908 vervangen door het huidige Sijthoffgebouw 100pxWoonhuis1856Rapenburg 26LeidenVerbouwing van een achttiende-eeuws huis100pxBuitensociëteit Amicitia1859Steenstraat 2LeidenAfgebroken in 1932100pxSchoolgebouw van de Kweekschool voor Zeevaart1859NoordeindeLeiden Afgebroken100pxEvangelisch-Luthers wees- en oudeliedenhuis1859-1860Middelweg 38Leiden 100pxLokhorstkerk1859-1860Pieterskerkstraat 1Leiden Verbouwing van het interieur van de zeventiende-eeuwse schuilkerk100pxGymnastiekschool1861Pieterskerkgracht 5 en 7Leiden 100pxKosterswoning Lutherse Kerk1861Hooglandsekerkgracht 28Leiden 100pxConinckshofje1861Oude Vest 15Leiden Uitbreiding van dit hofje uit 1773 met drie woningenDrie woningcomplexen1862VerverstraatLeiden 100pxUniversiteitsbibliotheek Leiden1862-1870Rapenburg 70-74LeidenVervangen door nieuwbouw in 1916100pxUniversiteitsbibliotheek Groningen1864GroningenVervangen door nieuwbouw in 1919 100pxPlantsoenschool - School voor minvermogenden18654e Binnenvestgracht Leiden 100pxLeidse Schouwburg1865Oude Vest 43Leiden Schaap brak de bestaande schouwburg uit 1705 behoudens de toneeltoren af om zijn eigen ontwerp te realiseren 100px HBS voor jongens1866Pieterskerkgracht 13Leiden Afgebroken in 1969 100px Behuizing voor officieren van de Kweekschool voor Zeevaart (van 1922 tot 2009 in gebruik als schoolgebouw)1866Noordeinde 1-3Leiden Noordeinde 3 is goeddeels afgebroken100pxPakhuis ca. 1870Nieuwe Rijn 71Leiden Toegeschreven aan J.W. Schaap100pxInrichting van de Lakenhal tot Stedelijk Museum ca. 1870-74Oude Singel 32Leiden Boommarktschool - Meisjesschool voor de hogere klasse (Webster University)1870Boommarkt 1Leiden 100pxStadsgehoorzaal Leiden ca. 1871Breestraat 60Leiden Afgebrand in 1889100pxAalmarktschool - Jongensschool voor de hogere klasse1874Aalmarkt 9Leiden Schaap voegde een eerste verdieping toe aan een bestaand gebouw, ontworpen door Salomon van der Pauw. Afgebroken in 2007, waarbij in 2009 de gevel opnieuw opgebouwd werd. Sociëteit Musis Sacrum1871PlantsoenLeidenGesloopt in 1929100px School voor minvermogenden1873Van der WerfstraatLeiden Afgebroken100pxWatertoren (Katwijk)1877Cantineweg 19aKatwijk Technisch gedeelte ontworpen door C.J. van Spall.100pxSchool voor minvermogenden1878Nieuwe Mare 6LeidenGesloopt in de jaren zestig100pxStedelijk Gymnasium1883Doezastraat 2aLeiden100px HBS voor meisjes1883Garenmarkt 1aLeiden 100px

Bibliografie (selectie) , Beschouwingen over het aesthetische der bouwkunst. Eerste gedeelte: Grieksche en Romeinsche stijl, Den Bosch, 1852. , Architectuur-perspectief. Handleiding tot de kennis der perspectief: ten gebruike bij bouwkundig onderwijs en tot eigene oefening, Leiden 1856. , Beginselen der theoretische en practische bouwkundige rekenkunde, 2 dln, Leiden 1859-63. , 'Gymnastiekschool te Leyden', Bouwkundige Bijdragen 13 (1863), pp. 267-272. (pp. 267-270 & pp. 271-272 online) , 'Het nieuwe bibliotheek-gebouw te Groningen', Bouwkundige Bijdragen 15 (1867) , pp. 59-66. (pp. 59-62 & pp. 63-66 online)

Schaap, Jan Willem