thumb|Waaggebouw thumb|Stevenspoortje De Grote Markt, Grootemarkt of Kruismarkt is het grote plein in het centrum van de Nederlandse stad Nijmegen.
Geschiedenis Het plein heeft in de loop der tijd diverse namen gekend, waaronder Cruys en Cruys Marct. Een andere populaire bijnaam was "Nijmeegse Forum Romanum" Omstreeks 1254 heette het plein "Hundisborch", later "Honsborch" (omstreeks 1410), genoemd naar Van Honsborch, een aanzienlijk geslacht dat volgens een protocol uit 1678 een huis en hofstede moet hebben bewoond bij het Sint-Stevenspoortje.
Vanaf de 14e eeuw was het Gewandhuis, ofwel de Lakenhal, het belangrijkste gebouw aan het plein, ten tijde van de lakennijverheid in de Lage Landen. Toen de lakenindustrie hier steeds minder belangrijk werd en verschoof naar het westen van de Nederlanden, werd de Lakenhal vanaf 1542 omgevormd tot een gewelfde doorgang naar de Grote of Sint-Stevenskerk, de Kerkboog (ofwel het Sint-Stevenspoortje). In 1612 kwam de nog altijd bestaande Boterwaag (ofwel het Waaggebouw) gereed, ter vervanging van een overdekte weeginrichting op dezelfde plek.
De centrale markt van de stad werd eeuwenlang niet op dit plein gehouden, maar op de toenmalige Lage Markt in de Benedenstad. De centrale markt verhuisde in eerste instantie naar de Korenmarkt aan de Smidstraat, en vervolgens naar de huidige locatie. Naast de gebruikelijke dag- en weekmarkten werd er tweemaal per jaar (voor- en najaar) een vrije jaarmarkt gehouden, waarbij er een marktkruis werd opgericht, als zinnebeeld van het marktrecht. De bijnamen Cruijs/Cruys verwezen hiernaar.
Vanuit het zuiden kwam van oudsher de Scheidemakersgas uit op de huidige Grote Markt; deze gas vormde een rechtstreekse verbinding met de Houtstraat.
Oorspronkelijk stonden er aan de zuidelijke en noordoostelijke zijde van het plein veel herbergen. In de 19e eeuw zijn de meeste daarvan omgevormd tot winkels. In 1933 kocht V&D bijna de hele zuidzijde van het plein op om hier een groot winkelpand te bouwen, naar een ontwerp van Oscar Leeuw.
Op 9 juli 1924 kreeg het plein bij besluit van de gemeenteraad officieel de naam "Groote Markt".
Tijdens de Tweede Wereldoorlog, bij het bombardement op de binnenstad van 22 februari 1944, werden de zuidzijde van het plein en de directe omgeving daarvan zwaar getroffen. De bebouwing hier brandde nagenoeg volledig af. Onder meer de winkelpanden V&D en HEMA werden geheel verwoest (bij de wederopbouw zijn hier vervangende panden van dezelfde winkelketens gebouwd). De noordzijde van de Grote Markt ontsnapte grotendeels aan het bombardement, en de latere oorlogsschade (onder meer door de Slag om Nijmegen) kon ook hier enigszins worden beperkt. De huidige bebouwing aan de zuidzijde is vrijwel uitsluitend naoorlogs.
Monumenten en markante plekken Het plein kent verschillende panden die aangewezen zijn als rijksmonument, waaronder de Boterwaag, het Sint-Stevenspoortje en verschillende woonpanden met winkel.
Op de Grote Markt staat ook een beeld van Mariken van Nieumeghen, de legendarische hoofdpersoon uit het gelijknamige mirakelspel.
Componist Willem Heijdt (1858-1928) heeft bijna zijn hele leven op Grote Markt 30 gewoond; dit pand stond op de plaats van Kannenmarkt 27 (1982).
Fotogalerij
Externe links Grote Markt op straatnamenlijst van de gemeente Nijmegen Overzicht Grote Markt op monumentenlijst Nijmegen
Categorie:Plein in Nijmegen Nijmegen Categorie:Stadscentrum (Nijmegen)