Herostratos (Oudgrieks: Ἡρόστρατος; Latijn: Herostratus)( ? - 356 v.Chr.) was een Griekse misdadiger die in 356 v.Chr. brandstichtte in de Tempel van Artemis te Efeze. Zijn motief voor de brandstichting was het verwerven van eeuwige roem. In het Nederlands heeft de term 'herostratisch' daarom ook wel de betekenis van 'zeer eerzuchtig'. Yammine 2021, p. 124. Bovendien wordt Herostratos beschouwd als de eerste terrorist. Borowitz 2005, p. 3. Kaffes 2006, p. 527.Laqueur 1999, p. 265.
Brandstichting bij de tempel van Artemis De tempel thumb|260px| De tempel van Artemis in Efeze, zoals voorgesteld door de Nederlandse kunstschilder Maarten van Heemskerck (1498 - 1574) In zijn zoektocht naar roem besloot Herostratos op 21 juli 356 v.Chr. brand te stichten in de tempel van Artemis te Efeze. De reden voor de exactheid van deze datum is dat het verhaal rondging dat Alexander de Grote geboren is op de dag van de brand. Dit zou eveneens de reden zijn zijn waarom Alexander later, in 323 v.Chr., zijn hulp zou hebben aangeboden bij de bouw van een nieuwe tempel op dezelfde plek. De tempel was opgericht ter ere van Artemis en werd beschouwd als een van de zeven wereldwonderen. De plaats van de tempel was zeker sinds de bronstijd al een sacrale plek en in de 7e eeuw v.Chr. was een eerdere tempel op dezelfde plaats al verloren gegaan als gevolg van een overstroming.
De brandstichting Herostratos was vermoedelijk een eenzame jongeman van lage afkomst die zijn leven betekenis wilde geven door het plegen van een uiterst shockerende misdaad. Scarre 2001, p. 217. Kort nadat hij brand had gesticht in de tempel werd Herostratos gevangen genomen en vervolgens op een pijnbank gefolterd, waarna hij zijn misdaad bekende. Valerius Maximus 2008, VIII.14. Herostratos gaf aan dat zijn motief het verwerven van eeuwige roem was. Na de bekentenis besloten de Efezische autoriteiten om Herostratos te executeren. Bovendien verboden zij iedere vermelding van zijn naam, om zo de door Herostratos gekoesterde wens te verijdelen. Ondanks dit verbod wordt Herostratos door verschillende antieke historici in verband gebracht met de brand. Theopompus is de eerste die Herostratos vermeldt, maar ook Strabo en Valerius Maximus maken melding van zijn naam. Theopompus maakt melding van Herostratos in zijn geschiedkundig werk de Filippika. Strabo, 14.1.22.
Dankzij deze vermeldingen is Herostratos dus alsnog in zijn bedoeling geslaagd om met zijn daad, van een onbekend persoon, uit te groeien tot een bekende misdadiger. Door het plegen van een brandstichting die getuigt van een totale minachting voor alle morele en esthetische waarden, heeft Herostratos' naam die van veel van zijn tijdgenoten overleefd. Een schending van deze morele en esthetische waarden woog voor hem minder zwaar dan de ernst van het vooruitzicht om in vergetelheid te raken. Scarre 2001, p. 214.
Receptie Adolf Hitler gebruikte het verhaal van Herostratos veelvuldig om de leiders van de Weimarrepubliek en de bolsjewieken weg te zetten als "Kulturherostraten". Chapoutot 2016, p. 384. In zijn verzameling novellen Le Mur, wijdt de Franse filosoof Jean-Paul Sartre een verhaal aan Herostratos.
Het syndroom van Herostratos Naar Herostratos is het "syndroom van Herostratos" vernoemd, een aanduiding voor mensen die een misdrijf plegen, louter met het doel om hierdoor bekend te worden. Het syndroom is gemunt door de auteur Albert Borowitz. Borowitz formuleert zeven punten die een herostraticus kenmerken: Borowitz 2005, p. 10.
Zie ook Damnatio memoriae
Categorie:Persoon in de 4e eeuw v.Chr. Categorie:Oud-Grieks persoon Categorie:Grieks crimineel