thumb|300px|Lancering van een Speed Monster-trein in het Noorse attractiepark Tusenfryd De lancering van een achtbaan is de benaming voor een technische installatie in een achtbaan waarbij de achtbaantrein versneld wordt om het circuit af te kunnen leggen. De andere methode is de iets meer conventionele optakeling.
Technische kenmerken Versnelling thumb|Speed Monster (gebouwd door Intamin AG) in Tusenfryd gebruikt een hydraulisch lanceermechanisme met remvakterugrolbeveiliging (metalen vinnen linksonder op de foto). Om de achtbaantrein te kunnen versnellen, wordt deze aangehaakt aan de lanceerinstallatie. Diverse typen lanceerinstallaties worden gebruikt, en tot het eerste decennia in de 21ste eeuw maakte bijna elke lancering gebruik van een sleepwagen (ook wel bekend als pushercart of catchcar). Inmiddels is de lineaire synchrone motor (LSM) het meestgebruikte lanceertype, vooral vanwege de betrouwbaarheid (weinig downtime), verschillende toepassingen (zoals verticaal, op een strook met heuveltjes, zowel voor- als achterwaartse lancering op dezelfde lanceerstrook mogelijk), de trein hoeft (net zoals bij een LIM-lancering en wiellancering) niet volledig stil te staan aan het begin, en de lage onderhoudskosten. Een LSM-systeem bevat namelijk weinig onderdelen, en het treintje raakt de lanceervinnen niet aan.
thumb|left|De sleepwagen van Kingda Ka (gebouwd door Intamin AG) in Six Flags Great Adventure In het geval van een sleepwagen haakt deze aan de achtbaantrein vast om vervolgens versneld te worden door bijvoorbeeld een hydraulische lier of een lineaire inductiemotor. De sleepwagen haakt los van de achtbaantrein aan het einde van de lanceerstrook, die meestal recht is. De sleepwagen kan versneld worden door een hydraulische, pneumatische elektrische of mechanische installatie.
De wiellancering en vanaf net voor 2010 de LSM-lanceringen maken geen gebruik van een sleepwagen. In plaats daarvan wordt de achtbaantrein direct gelanceerd doordat de lanceerwielen, LIM-blokken of LSM-blokken metalen vinnen vastgrijpen die onder de trein zelf bevestigd zijn.
Terugrolbeveiliging Sommige typen lanceringen hebben in de lanceerstrook ook remmen ingebouwd zitten als een vorm van een terugrolbeveiliging. Als de achtbaantrein na de lancering te weinig snelheid heeft en terugrolt, kan deze veilig worden afgeremd om een botsing met de stilstaande trein in het station te vermijden.
Soorten lanceermechanismen Elektrische lancering thumb|Blue Fire Megacoaster gebruikt een elektrische lancering Elektrische lanceerinstallaties gebruiken een lineaire synchrone motor of soms een lineaire inductiemotor om de achtbaantrein te versnellen, eventueel via een sleepwagen. Een nadeel van een elektrische lancering is het hoge energieverbruik op het moment van inschakelen. Dit kan worden opgevangen door het gebruik van bijvoorbeeld condensatoren die de belasting van het elektriciteitsnetwerk enigszins kunnen uitspreiden.
De eerste elektrische lanceerachtbaan genaamd Flight of Fear werd gebouwd in 1996 in Kings Island en Kings Dominion door Premier Rides.
Bekende voorbeelden van achtbanen met een elektrische lanceringsinstallatie zijn:Met sleepwagen: Rock 'n' Roller Coaster in Disney Adventure World Xpress: Platform 13 in Walibi Holland Zonder sleepwagen: Blue Fire Megacoaster in Europa-Park Formule X in Drievliet Full Throttle (Six Flags Magic Mountain) Pulsar in Walibi Belgium Toutatis in Parc Astérix F.L.Y. (Phantasialand)
Hydraulische lancering thumb|Xcelerator in Knott's Berry Farm gebruikt een hydraulisch lanceermechanisme. Een hydraulische lancering maakt gebruik van een lier om de sleepwagen te versnellen. De lier wordt aangedreven door één of meerdere hydromotoren die gevoed worden door hydraulische olie uit een accumulator. Na de lancering is de oliedruk in de accumulator weer laag en wordt de accumulator weer op druk gebracht door één of meerdere pompen. Aangezien het op druk brengen van de accumulator gedaan kan worden gedurende de hele tijd tussen de lanceringen, is het energieverbruik redelijk constant, wat een voordeel is ten opzichte van de elektrische lanceerinstallaties.
De eerste hydraulische lanceerachtbaan, genaamd Xcelerator, werd in 2002 gebouwd in Knott's Berry Farm.
Bekende hydraulische lanceerachtbanen zijn: Stealth in Thorpe Park Rita in Alton Towers Furius Baco in PortAventura Park Formula Rossa in Ferrari World Abu Dhabi Booster Bike in Attractiepark Toverland Kingda Ka in Six Flags Great Adventure
Pneumatische lancering thumb|Hypersonic XLC in Kings Dominion gebruikte een pneumatische lancering. Bij een pneumatische lancering wordt lucht gebruikt om de sleepwagen te versnellen. De lucht wordt opgeslagen in een pneumatische accumulator waarna deze bij lancering door het mechanisme geleid kan worden. In de afbeelding van Hypersonic XLC zijn de accumulatoren zichtbaar in de vorm van rode buizen gemonteerd in de witte torens. Na lancering wordt, net als bij de hydraulische lancering, de accumulator weer op druk gebracht, bij pneumatische systemen door een compressor.
Vanwege de compressibiliteit van lucht zijn de krachten die een lancering opwekt vaak anders dan wanneer een hydraulische lancering wordt gebruikt. De lucht bij een hydraulische lancering wordt namelijk niet samengedrukt.
Pneumatische lanceerachtbanen worden alleen (nog) gebouwd door S&S Worldwide. De nog in werking zijnde achtbanen met pneumatische lancering zijn: Maxx Force in Six Flags Great America Powder Keg: A Blast in the Wilderness in Silver Dollar City De enige achtbaan met pneumatische lancering in Europa was ring°racer bij de start-finish van de Nürburgring, maar werd 12 jaar nadat deze voor het laatst reed definitief afgebroken. Daarnaast was de heftigste lancering ooit, die van Do-Dodonpa in Fuji-Q Highland, een pneumatische lancering.
Mechanische lanceermechanismen Er bestaan meerdere typen mechanische lanceringen. Bij de vliegwiellancering en de lancering met behulp van het gewicht slaat de term mechanisch op de accumulator. Het vliegwiel kan bijvoorbeeld op snelheid worden gebracht door een elektromotor. Bij de wiellancering slaat het gebruik van de term mechanisch op de frictie tussen de aandrijfwielen en de achtbaantrein.
Gewichtslancering thumb|Greezed Lightnin' in Kentucky Kingdom heeft een lancering door middel van een gewicht. De eerste moderne shuttle-achtbanen gebruikten ofwel vliegwiel- ofwel gewichtslanceringen, dit maakt beide systemen de oudste lanceertechnieken. De enige fabrikant die achtbanen met een gewichtslancering heeft gemaakt, was Anton Schwarzkopf.De enige andere achtbaan met een gewichtslancering, werd door iemand zelf gebouwd als hobbyproject, en is dus geen fabrikant. Hij begon er in 1977 mee, en installeerde het enkel op zijn Shuttle Loops.
De sleepwagen wordt versneld door een vallend gewicht, bij de afbeelding van Greezed Lightnin' bevindt zich dat in de blauwe buis onder het uiteinde van de rails.
De eerste achtbaan die opende met een gewichtslancering was Katapul in Hopi Hari (gebouwd als King Cobra in Kings Dominion) of de huidige Golden Loop in Gold Reef City (gebouwd als White Lightnin''' in Carowinds). Dit zijn tevens de enige nog operationele achtbanen die gebruik maken van een vliegwiellancering anno 2026.
Vliegwiellancering thumb|De Turbine in Walibi Belgium maakte vroeger gebruik van een vliegwiellancering. In 2013 werd dit vervangen door lineaire inductiemotoren. De eerste achtbanen met vliegwiellancering werden gebouwd in 1977 door Arrow Dynamics. In 1978 stapte ook Anton Schwarzkopf over op vliegwiellanceringen met de bouw van Montezooma's Revenge, zijn eerste Shuttle Loop met vliegwiellancering.
Bij een vliegwiellancering wordt energie opgeslagen in een vliegwiel waarna deze energie gebruikt kan worden om via een koppeling en lier de sleepwagen te versnellen.
Bij de Belgische achtbaan Sirocco (nu Turbine'') zorgde een te traag draaiend vliegwiel er in 1997 voor dat de achtbaantrein ondersteboven in de looping bleef hangen gedurende 1 uur en 40 minuten.
De eerste achtbaan met een vliegwiellancering was Demon in Kings Island. Anno 2026 bevatten nog 14 achtbanen een vliegwiellancering, waaronder: MotoGee in Särkänniemi Revolution in Pleasure Beach Resort Sidewinder in Elitch Gardens Star Wars Hyperspace Mountain in Disneyland Paris
Wiellancering thumb|The Incredible Hulk Coaster in Islands of Adventure gebruikt een wiellancering. Een wiellancering versnelt de achtbaantrein d.m.v. de frictie tussen draaiende wielen en de achtbaantrein. De wielen kunnen worden aangedreven door bijvoorbeeld hydromotoren. De eerste achtbaan met een wiellancering werd in 1982 gebouwd en staat sinds 2013 in het Mexicaanse Selva Magica.
Schwarzkopf heeft hierna geen enkele wiellanceringen meer gebouwd, maar diverse andere fabrikanten wel. Zodoende bestaan er anno 2026 in totaal meer dan 50 achtbanen met een wiellancering, waaronder: FireChaser Express in Dollywood Harry Potter and the Escape from Gringotts in Universal Studios Florida The Incredible Hulk Coaster in Universal's Islands of Adventure Mahuka in Walibi Rhône-Alpes Movie Park Studios in Movie Park Germany GalactiCoaster in Legoland Californië en Legoland Florida DrageKongen en Juvelen in Djurs Sommerland
Wielaandrijving om bijvoorbeeld een achtbaantrein het station uit te rijden wordt op vele achtbanen gebruikt. Ook worden wielaandrijvingen soms gebruikt op liftheuvels.
Galerij
Categorie:Achtbaanterminologie