Milieueffecten van irrigatie zijn de veranderingen in hoeveelheid en hoedanigheid van bodem en water als gevolg van irrigatie en de daaruit voortvloeiende effecten op sociale en natuurlijke (ecologische) omstandigheden in het benedenstrooms gedeelte van het irrigatieproject en verder benedenwaarts.
De effecten hebben hun oorsprong in de veranderde hydrologische omstandigheden als gevolg van de ontwikkeling en uitvoering van het project. Een irrigatieproject betrekt het water meestal van een rivier en verdeelt het over het geïrrigeerde gebied. Hydrologische gevolgen zijn: thumb|300px|Hydrologische factoren van irrigatie de rivierafvoer is verminderd de verdamping in het projectgebied is toegenomen de aanvoer naar het grondwater is toegenomen de waterspiegel stijgt de drainageafvoer is vergroot Dit zijn de directe effecten. De verdere effecten zijn indirect en complex. Bodemvernatting en -verzouting vormen er een deel van. De overige, niet-fysische, invloeden op sociaal-economisch terrein, milieu en ecologie zijn sterk afhankelijk van de lokale condities.
Voor de irrigatie kan ook grondwater worden gewonnen. Indien dit niet gepaard gaat met aanvoer van rivierwater, zal de grondwaterstand dalen. Dit kan als gevolg hebben dat de grondwatervoorraad uitgeput raakt, de grond verzakt en, langs de kust, zout grondwater binnendringt.
Irrigatieprojecten kunnen enorme baten opleveren (zie Irrigatie, economische betekenis), maar de negatieve neveneffecten worden vaak genegeerd.ILRI, 1989, Effectiveness and Social/Environmental Impacts of Irrigation Projects: a Review. In: Annual Report 1988, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands, p. 18-34. Online. Gearchiveerd op 16 april 2025.Himanshu Thakkar. Assessment of Irrigation in India World Commission on Dams. Online
Verminderde rivierafvoer benedenstrooms thumb|300px|Verroest schip bij het Aralmeer, Kazachstan De verminderde benedenstroomse rivierafvoer kan leiden tot: minder overstroming in de lagere delen van de rivier verdwijning van ecologisch en economisch belangrijke natte gebieden of vloedbossenWorld Wildlife Fund, WWF Names World's Top 10 Rivers at Greatest Risk, On line verminderde beschikbaarheid van industrie-, huishoud- en drinkwater verminderde bevaarbaarheid; wateronttrekking vormt een ernstige bedreiging voor de Ganges in India. Stuwdammen in de zijrivieren van de Ganges onttrekken ruwweg 60% van de rivierafvoer voor irrigatie. verminderde mogelijkheden voor visvangst; de Indus in Pakistan kent waterschaarste door onttrekking ervan voor landbouw; de Indus bevat 25 soorten amfibieën en 147 vissoorten waarvan 22 nergens anders ter wereld voorkomen; de rivier herbergt de bedreigde Indus rivierdolfijn, een van 's werelds zeldzaamste zoogdieren; vispopulaties, de belangrijkste bron van eiwitten en voedingsmiddelen voor veel dorpsgemeenschappen, dreigen uit te sterven. verminderde uitstroming in zee; dit kan ernstige gevolgen hebben zoals kust-erosie, bijvoorbeeld in Ghana,Timberlake, L. 1985. Africa in Crisis – The Causes, Cures of Environmental Bankruptcy. Earthscan Paperback, IIED, London en binnendringing van zout water in delta's en estuaria; De huidige wateronttrekking van de Nijl voor irrigatie is zo groot dat de rivier, ondanks zijn omvang, in droge perioden de zee niet bereikt; zie ook Aswandam: nadelen; het Aralmeer ondervindt catastrofale verdroging en een milieuramp door de onttrekkingen van rivierwater voor geïrrigeerde landbouw.
Toename van aanvoer naar grondwater, bodemvernatting en -verzouting thumb|300px|Bodemverzouting en slechte stand van het landbouwgewas in geïrrigeerd gebied Toename van de aanvoer naar het grondwater wordt veroorzaakt door de bij irrigatie onvermijdelijke verliezen van water naar de ondergrond. Hoe lager de irrigatie-efficiëntie hoe groter de verliezen. De irrigatie-efficiëntie is vaak in de orde van 50% tot 60% hetgeen overeenkomt met 40% tot 50% verlies van irrigatiewater. Dit geeft aanleiding tot: stijgende grondwaterstanden toename van de berging van water in de aquifer, dat opgepompt kan worden voor irrigatie, industriële, gemeentelijke en huishoudelijke doeleinden bodemvernatting en drainageproblemen in dorpen, landbouwgronden, en langs wegen, meestal met negatieve gevolgen. De landbouwopbrengsten kunnen drastisch verminderen ondiepe grondwaterstanden zijn een teken dat de afvoercapaciteit van de aquifer onvoldoende is om waterverliezen te verwerken waar de waterspiegel ondiep is worden de irrigatiegiften verminderd; dit leidt ertoe dat de bodem niet meer wordt doorgespoeld en dat problemen van bodemverzouting ontstaan stagnerend grondwater dicht bij het bodemoppervlak verhoogt het vóórkomen van met water verbonden ziektes zoals malaria, filariasis, gele koorts, dengue en schistosomiasis (bilharzia);World health organization (WHO), 1983. Environmental health impact assessment of irrigated agriculture. Geneva, Switzerland. evaluatie van gezondheidsproblemen, gezondheidskosten en maatregelen ter voorkoming van de ziekten vormen zelden een onderdeel van en irrigatieproject Voorbeelden: In de geïrrigeerde gebieden van India lijdt meer dan 2 miljoen ha landbouwgrond an problemen van bodemvernatting en meer dan 3 miljoen ha is ernstig verzout.N.K.Tyagi, 1996. Salinity management: the CSSRI experience and future research agenda. In: W.B.Snellen (Ed.), Towards integration of irrigation and drainage management. ILRI, Wageningen, The Netherlands, 1997, p. 17-27.N.T.Singh, 2005. Irrigation and soil salinity in the Indian subcontinent: past and present. Lehigh University Press, , , 404 p. In de Indusvlakte in Pakistan heeft meer dan 2 miljoen ha drainageproblemen;Green Living Association Pakistan, Environmental Issues. On line bij een bodemverkenning van 13,6 miljoen ha in irrigatieprojecten bleek dat 3,1 miljoen ha (23%) was verzout; meer dan 3 miljoen ha is voor miljarden roepies voorzien van drains en putten om de vernatting te bestrijden, maar de doelstellingen werden slechts ten dele gehaald;A.K.Bhatti, 1987. A review of planning strategies of salinity control and reclamation projects in Pakistan In: J.Vos (Ed.) Proceedings, Symposium 25th International Course on Land Drainage. ILRI publ. 42. International Institute for Land Reclamation and Improvement, Wageningen, The Netherlands de Aziatische Ontwikkelingsbank heeft verklaard dat 38% van het geïrrigeerde areaal lijdt aan bodemvernatting en dat 14% van het areaal te zout is geworden om nog als landbouwgrond gebruikt te kunnen wordenWater in the 21st Century : Imperatives for Wise Water Management. From Public Good to Priced Commodity. On line In de Nijldelta van Egypte zijn drainageprojecten uitgevoerd in miljoenen ha om de bodemvernatting/verzouting te bestrijden die het gevolg is van de massale invoering van irrigatie het gehele jaar door na voltooiing van de Hoge dam bij AswanM.S.Abdel-Dayem, 1987. Development of land drainage in Egypt. In: J.Vos (Ed.) Proceedings, Symposium 25th International Course on Land Drainage. ILRI publ. 42. International Institute for Land Reclamation and Improvement, Wageningen, The Netherlands. In Mexico is 15% van de 3 miljoen irrigeerbaar land verzout en 10% vernat.L. Pulido Madrigal, 1994 (in het Spaans). Anexo Tecnico: Estudio general de salinidad analizada. CNA-IMTA, Cuernavaca, Mexico. Geciteerd door ILRI, 1996: Land drainage and soil salinity: some Mexican experiences, in: Annual Report 1995, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands, p. 44-52. Pdf. Gearchiveerd op 12 mei 2025. In Peru lijdt 0,3 miljoen ha van het ruim 1 miljoen irrigeerbare areaal aan dezelfde problemen.Abelardo de la Torre V. (2004). "La degradación de tierras por salinidad en la region desértica de la costa Peruana.". Ministerio de Agricultura, Instituto Nacional de Recursos Naturales, Intendencia de Recursos Hídricos. In het algemeen wordt geschat dat 1/3 van het geïrrigeerde land in de belangrijkste irrigatielanden ernstige verzout is of vermoedelijk zal verzouten in de nabije toekomst;Claudio O. Stockle. Environmental impact of irrigation: a review. State of Washington Water Research Center, Washington State University. Online (pdf) huidige schattingen zijn: voor Israël 13%, Australië 20%, China 15%, Irak 50%, Egypte 30%; deze problemen doen zich net zo goed voor in de kleine als in de grote irrigatieprojecten de FAO heeft geschat dat in 1990 wereldwijd in ongeveer 52 miljoen ha geïrrigeerd land drainage systemen moeten worden aangelegd ter verbetering van de problemenUnited Nations, 1977. Water for Agriculture. In: Water Development and Management, Proceedings of the United Nations Water Conference, Part 3. Mar del Plata,Argentina.
Verslechterde kwaliteit van het benedenstroomse drainage-, rivier- en grondwater De kwaliteit van het benedenstroomse drainagewater kan verslechteren door de uitspoeling van bodemzouten, chemische bestrijdingsmiddelen, biociden, herbiciden en pesticiden; dit kan weer leiden tot verslechterde gezondheid van de bevolking, vee, en fauna en het kan de ecologische balans ontwrichten. Het Aralmeer geeft een voorbeeld van ernstige watervervuiling door drainage water. De kwaliteit van het rivier- en grondwater kan op een overeenkomstige wijze verslechteren en dit kan overeenkomstige gevolgen hebben; het water kan ongeschikt worden voor menselijk gebruik en leiden tot een verslechterde volksgezondheid Verontreinigd rivierwater kan de ecologie langs de kust grote schade doen (zie bijvoorbeeld Aswandam nadelen)
Verpaupering van benedenstroomse watergebruikers thumb|300px|Nomaden in Beloetsjistan. Hun watervindplaatsen worden schaars door nieuwe irrigatieontwikkelingen Benedenstroomse watergebruikers hebben vaak geen recht op water en kunnen slachtoffer zijn van de irrigatieontwikkeling. Pastorale nomadenstammen kunnen hun bestaansbronnen land en water verliezen zonder recht te hebben op vergoeding. In Beloetsjistan; (Pakistan) werden nomadenstammen die jaarlijks heen en weer trekken tussen Gujarat en Rajasthan (India) enerzijds en Beloetsjistan anderzijds door nieuwe kleinschalige irrigatieontwikkelingen getroffen door gebrek aan water zonder een alternatieve voorzieningILRI, 1983. Modern interferences in traditional water resources in Beloetsjistan. In: Annual Report 1982, p. 23-34. International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands. Reprinted in Water International 9 (1984), p. 106-111. Elsevier Sequoia, Amsterdam. Also reprinted in Water Research Journal (1983) 139, p. 53-60 Online (pdf). Gearchiveerd op 4 augustus 2024. Na de sluiting van de Kainjidam in Nigeria ging 50 tot 70% van het landbouwareaal dat ingeplant werd na terugtrekking van de overstromingen verloren omdat de overstromingen zich niet meer voordeden en de bodem verdroogdeC.A.Drijver and M.Marchand, 1985. Taming the floods. Environmental aspects of the floodplain developments of Africa. Centre of Environmental Studies, University of Leiden, The Netherlands.
Verlies van mogelijkheden van landgebruik thumb|Lake Manantali, 477 km², verdreef 12.000 mensen.
Irrigatieprojecten kunnen niet alleen de visgronden van de oorspronkelijke bevolking doen verminderen en verslechteren, maar ook de pastorale nomaden de begrazingsmogelijkheden voor hun vee ontnemen. De begrazingsdruk op de overgebleven graaslanden kan dan aanzienlijk toenemen omdat de getroffen nomaden hun bestaansmogelijkheden elders moeten zien te vinden. Het verdere gevolg is dan een ernstige landerosie en verlies van natuurlijke hulpbronnen.Ecosystems Ltd., 1983. Tana delta ecological impact study. Nairobi, Kenya.