miniatuur|Brandende sigaret tijdens het inhaleren van rook. Roken is de inademing van de rook van smeulende tabak. Er zijn andere genotmiddelen en drugs die ook gerookt kunnen worden, maar indien er geen verdere aanduiding gegeven is, wordt met "roken" het roken van tabak bedoeld. Roken is zeer schadelijk voor de gezondheid; de rookverslaving die optreedt wordt veroorzaakt door de stof nicotine. Het 'trek' hebben in een sigaret is feitelijk een signaal van het lichaam aan de hersenen dat het lichaam nicotine wil. Nicotine is zeer verslavend, een studie uit 2017 schat dat ongeveer 2/3 van de jonge beginnende rokers verslaafd wordt.What Proportion of People Who Try One Cigarette Become Daily Smokers? A Meta-Analysis of Representative Surveys; Max Birge, MChem, MBBS Stephen Duffy, PhD Joanna Astrid Miler, PhD Peter Hajek, PhD; Nicotine & Tobacco Research; 4 November 2017
Roken kan inhalerend, waarbij de rook tot in de longen gezogen wordt, en niet-inhalerend, waarbij de rook slechts in de mond gezogen wordt. Sigaretten worden meestal inhalerend gerookt, sigaren en pijp niet-inhalerend.
Tabak is bijna overal ter wereld vrij verkrijgbaar (in Bhutan is de verkoop van tabak verboden). Er wordt echter meestal wel hoge accijns op geheven en ook anderszins wordt roken al decennia ontmoedigd.
Roken is in Nederland de belangrijkste oorzaak van voortijdige sterfte. In 2017 overleden in Nederland naar schatting 19.420 mensen van twintig jaar en ouder aan de directe gevolgen van roken, dat is 53 doden door tabak per dag. Daarmee komen in Nederland 12,9% van alle sterfgevallen van 20 jaar of ouder door roken. In 2018 kwam 9,4% van de totale ziektelast in Nederland door roken.http://www.trimbos.nl http://www.jellinek.nl Anno 2024 zijn in Nederland bijna 700.000 mensen chronisch ziek door roken.http://www.trouw.nl
Stoppen met roken is door de psychische afhankelijkheid een moeizaam proces met een laag slagingspercentage van 3 à 10% voor cold turkey stoppen zonder hulp. Medicatie, begeleiding en hulp van anderen anderszins verhogen de slagingskans.
Geschiedenis Roken in de oudheid Historici hebben bronnen ontdekt die het roken illustreren voordat de tabak ontdekt werd in Europa en het Middellandse zeegebied. Hippocrates schreef al dat de rook van verschillende plantensoorten heilzaam zou zijn tegen bepaalde kwalen. De Scythen en Thraciërs zouden volgens Griekse en Egyptische bronnen in extase raken door bedwelmende dampen die ze inademden. De ontdekking van onder andere nicotine in Egyptische mummies door Balabanova werd in wetenschappelijke kringen fel betwist. Algemeen wordt aangenomen dat de Egyptenaren geen tabak kenden voordat deze ontdekt werd door Columbus. Voor de oorspronkelijke bewoners van het Amerikaanse continent is het roken van tabak al zeer lang een onderdeel van de cultuur. Van de Maya's is bekend dat ze rond het jaar 500 al rookten. Vermoedelijk was tabak in de vroege Indiaanse cultuur slechts een van de rookmiddelen. Om in vervoering te geraken werd de tabak gemengd met extracten van paddenstoelen en andere planten.
Kennismaking met tabak door Columbus Aan het einde van de 15e eeuw kwam Christoffel Columbus als eerste Westerling in contact met de tabaksplant. Op 6 november 1492 zette hij twee Spanjaarden, Rodrigo de Jerez en Luis de Torres, aan wal op het eiland Guanahana op de Bahama's. Tot hun verbazing zagen zij dat de bewoners van het eiland gedroogde opgerolde kruiden rookten. Vooral De Jerez vond dit een interessant gezicht, en terug in Spanje in zijn geboortestad Ayamonte liep hij ostentatief op straat te roken. Hij werd prompt opgepakt op verdenking van tovenarij. Het duurde zeven jaar voordat hij zijn onschuld kon bewijzen en werd vrijgelaten. Een en ander kon niet voorkomen dat de gewoonte zich sindsdien over Europa en verder over de wereld verspreidde.
Inburgering thumb|Item in een Polygoonjournaal van 1948 over een rookwedstrijd in Zwolle Tot het begin van de 20e eeuw waren vooral de sigaar en pijp in zwang. Later werd vooral de sigaret populair; voor de massaproductie ervan is de sinds de industriële revolutie gegroeide tabaksindustrie verantwoordelijk. Tot ca. 1975 beleefde het roken een opmars in allerlei facetten van het openbare leven. Na 1945 was het een heel normaal en vriendschappelijk gebaar om een veertienjarige jongen een sigaret te presenteren met de vraag "rook jij al?" Bioscopen, liften, sommige bussen en trams, treinen en vliegtuigen waren voorzien van asbakken. De spoorwegen, maar ook vliegtuigen, waren een opmerkelijke uitzondering; hier waren vanouds aparte compartimenten voor rokers en niet-rokers (bij vliegtuigen aparte rijen). In bussen was roken meestal verboden, behalve in touringcars. Sommige (open) bijwagens van trams en trolleybussen tot in 1973 hadden wel een aparte rookafdeling. Roken op de werkplek en bij vergaderingen was normaal en programma's op televisie werden niet zelden gepresenteerd door een rokende presentator. Tot in de jaren 80 stond bij verjaardagen en bij menige kapper en schoonheidssalon een glaasje sigaretten op tafel. Sommige huisartsen rookten tijdens een consult. Op lagere scholen stonden onderwijzers en op middelbare scholen leraren rokend voor de klas (hoewel dat vaak verboden was). Op middelbare scholen rookten leerlingen buiten op het schoolplein en in het hoger onderwijs de studenten tijdens de colleges. Hoogwaardigheidsbekleders lieten zich al rokend interviewen, door rokende journalisten. Een rookvrije werkplek was op kantoren een grote uitzondering. Ook kinderen konden sigaretten verkrijgen uit een sigarettenautomaat.
Een uitzondering gold op plaatsen waar met gevaarlijke stoffen werd gewerkt, zoals in een garage. Maar zelfs in zeppelins, waar roken door het waterstofgas zeer gevaarlijk was, werd een rookverbod niet haalbaar gevonden.
Vroege bezwaren Toch werd er al veel eerder gezegd dat roken ongewenst was. Robert Baden-Powell, de oprichter van scouting, schreef al in 1908 dat een verkenner niet moet roken. Hij schreef: 'Geen enkele jongen begint met roken omdat hij het lekker vindt, maar omdat hij denkt daarmee op een volwassen man te lijken. In werkelijkheid lijkt hij op een lummel.' Thomas Edison had geen bezwaar tegen pijpen en sigaren, maar sigarettenrokers hoefden bij hem niet te solliciteren.Een brief die Edison aan Ford schreef. Onder het nazibewind werd in de jaren dertig in Duitsland en Oostenrijk vanwege de volksgezondheid door de overheid - voor een deel tevergeefs - een ontmoedigingsbeleid tegen roken gevoerd. Al in 1929 had de Duitse arts Fritz Lickint een statistisch verband tussen roken en longkanker gevonden. In 1939 en 1943 publiceerde hij zijn omvangrijke overzicht Tabak und Organismus (1000 bladzijden). Andere Duitse artsen als Franz Hermann Müller uit Keulen vonden een verband tussen tabak en kanker in de mond, lippen, keel en slokdarm.Cornwell, John: Hitler's scientists. Science, war and the devil's pact, London, 2003
Schade voor de gezondheid Omstreeks 1950 werd door Sir Richard Doll het verband tussen roken en longkanker aangetoond dat al eerder door Duitse onderzoekers was gevonden, maar in het Westen niet bekend was geworden. Veel mensen hadden dit in de oorlog opgelopen door het roken van in krantenpapier gedraaide shaggies en nu kwam er een tegenbeweging op gang. Al in de jaren vijftig ageerde in Nederland dokter Lenze Meinsma van de KWF Kankerbestrijding tegen roken. Pas in 1971 kreeg hij bijval van een aantal inmiddels met roken gestopte collega-artsen.
Teruggang In de jaren 80 kwam in heel Europa op de verpakking van rookwaren de waarschuwing te staan dat roken de gezondheid schaadt. De waarschuwingen werden in de loop der jaren steeds explicieter en indringender.https://health.ec.europa.eu/document/download/6cfb398e-65d6-4d8a-b9db-61b62f8cc9fc_en?filename=healthwarnings_netherlands.pdf Het roken werd in de komende jaren in snel tempo aan banden gelegd. Reclame voor tabak werd, stapje voor stapje, verboden tot een algemeen verbod in 2003. Het roken in vliegtuigen werd in 1995 verboden en in 2004 volgde een rookverbod in de Nederlandse treinen nadat in voorgaande jaren de verhouding roken en niet roken langzamerhand was teruggebracht van 75% en 25% naar 25% en 75%, sommige treinen waren in aanloop naar het volledige rookverbod al rookvrij en niet meer voorzien van asbakken. Ook roken op de werkplek werd verboden om collega's een rookvrije werkplek te garanderen.
Sinds begin 21e eeuw mocht tabak in Nederland en België niet meer worden verkocht aan personen met een leeftijd onder de 16 jaar, heeft elke werknemer recht op een rookvrije werkplek en zijn alle openbare gebouwen rookvrij. De enige uitzondering was de horeca, waar in België (cafés waar minder dan de helft van de inkomsten ten gevolge zijn van voedsel tenzij er een speciaal ingerichte aparte ruimte is) eerst nog mocht worden gerookt. Vanaf juli 2011 werd het in België ook verboden om te roken in cafés. Sinds 1 januari 2014 mag er in Nederland geen tabak meer worden verkocht aan personen onder de 18 jaar. Sinds 1 november 2019 is de minimumleeftijd voor de verkoop van tabak in België ook verhoogd naar 18 jaar.
In Nederland werd na vijftig jaar discussie per 1 juli 2008 een definitief rookverbod in uitgaansgelegenheden van kracht. Cafés en restaurants hebben wel de mogelijkheid speciale ruimtes in te richten, zoals een overkapping buiten, met verwarming door warme lucht in de winter. In juli 2010 is het rookverbod weer aangepast door (demissionair) minister Ab Klink (minister van VWS). Hierbij is de wijziging aangebracht dat er in uitgaansgelegenheden zonder personeel toch gerookt mag worden. Vervolgens is dit later weer gewijzigd, nu mag er ook in kleine uitgaansgelegenheden zonder personeel niet meer gerookt worden.
De kabinetten-Rutte hebben nog verder geprobeerd het roken terug te dringen in Nederland. Het belangrijkste besluit daarbij was het Preventieakkoord: een pakket aan maatregelen en afspraken die met meer dan zeventig maatschappelijke organisaties, de voedingsindustrie en alcoholproducenten is gemaakt. Het Preventieakkoord werd in november 2018 gepubliceerd. Daarin staat dat het kabinet een rookvrije generatie wil realiseren in 2040. Om die doelstelling te halen is flink geïnvesteerd in voorlichting. Zo is in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) de website Ikstopnu.nl tot stand gekomen, om mensen te helpen om te stoppen met roken.
Mentholsigaretten mochten tot 20 mei 2020 verkocht worden, als laatste toegestane smaak. Andere smaken waren al eerder verboden volgens de Tabaksproductenrichtlijn. Een internationaal onderzoek onder Nederlandse rokers in 2022 geeft aan dat er sinds dit verbod meer rokers van mentholsigaretten gestopt zijn (26%) dan niet-mentholrokers (12%). Dit onderzoek is mede betaald door gezondheidsorganisaties.
Roken en gezondheid Hoewel tabak altijd een genotmiddel is geweest, werd het aanvankelijk ook ingezet als geneesmiddel. Het werd aangewend bij verkoudheid, reuma, koorts, slangenbeten, zweren en zelfs syfilis. De eerste alarmseinen tegen tabak dateren uit 1602, in de publicatie Work for Chimny-Sweepers or A Warning for Tabacconists van Philaretes over de gevaren van het roken.Tobacco or health 1602: an Elizabethan doctor speaks In een document van Sint-Agatha-Berchem uit 1666 wordt beschreven dat de cafébaas Philippus Drogen gestorven is door het overdadig gebruik van tabak en brandewijn.[Karel Karmeliet. De Dood van een cafébaas. In: Brabant Cronikel jg 14 nr 3 mei-juni 2010.] Latere alarmseinen tegen tabak dateren uit 1809, toen de scheikundige Vauquelin waarschuwde dat tabak gif bevat. Een andere reden waarom men tegen het roken kon zijn was de associatie met criminaliteit. Pas toen halverwege de 20e eeuw de eerste ernstige wetenschappelijke rapporten werden gepubliceerd, ontstonden de tegenstanders die zich tegen de sigaret keerden om gezondheidsredenen.