thumb|300px|Verzout geïrrigeerd land met slechte stand van het gewas Bodemverzouting of bodemverzilting is het verschijnsel dat de bodem in de loop der tijd zouter wordt of verzilt, doordat de aanvoer van zouten groter is dan de afvoer ervan. Meestal geschiedt de aanvoer door water waarin zouten zijn opgelost.
Voorbeelden van natuurlijke bodemverzouting zijn te vinden aan de kust, waar de wind zoute waterdruppels vanuit zee het land inblaast. Daarnaast dringt grondwater vanuit zee de bodem van het kustgebied binnen, in de vorm van zoute kwel. Ook in woestijnen komen veel natuurlijke zoute gronden voor, door een hoge verdamping van het aangevoerde water.United Nations, 1977. Water for Agriculture. In: Water Development and Management, Proceedings of the United Nations Water Conference, Part 3. Mar del Plata,Argentina.
Het probleem van de niet-natuurlijke, door menselijk handelen veroorzaakte verzilting, treedt met name op bij kunstmatige bevloeiing of irrigatie,ILRI, 1989, Effectiveness and Social/Environmental Impacts of Irrigation Projects: a Review. In: Annual Report 1988, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands, p. 18-34. Download van waterlog.info of direct als pdf. Gearchiveerd op 18 maart 2023. omdat bevloeiingswater in geïrrigeerde gebieden altijd wat zout bevat. Door verdamping door de verbouwde gewassen, wordt de zout-concentratie van het bodemvocht voortdurend vergroot.
Bevloeiing van landbouwgronden wordt toegepast waar neerslag het hele jaar door schaars is (aride klimaat) of beperkt is tot één seizoen (moessonklimaat). In het tweede geval vindt bevloeiing vooral plaats in het droge seizoen. In bevloeide (geïrrigeerde) gebieden, waar een deel van het bevloeiingswater of van het regenwater door de bovengrond spoelt, en het spoelwater ondergronds wordt afgevoerd door natuurlijke drainage, is de uitvoer van zout bodemvocht meestal voldoende om bodemverzouting te voorkomen.
Er zijn twee soorten processen die leiden tot bodemverzouting: De hoeveelheid toegediend irrigatiewater is, samen met het regenwater, onvoldoende om de nodige doorspoeling te bewerkstelligen. De aquifer heeft onvoldoende afvoervermogen of heeft zelfs kwel, en er wordt geen kunstmatige drainage toegepast. thumb|300px|Opbrengst van mosterd (koolzaad) als functie van het zoutgehalte van de bodem Wanneer ruime "irrigatiegiften" worden toegediend en doorspoeling plaatsvindt, zal in het tweede geval de waterstand in de bodem stijgen, doordat de invoer van water groter is dan de uitvoer. Bodemvernatting gaat dan gepaard met bodemverzouting. In irrigatieprojecten is dit het meest voorkomende geval: er is een tweelingprobleem. Bodemverzouting en bodemvernatting leiden tot een verminderde gewasopbrengst en tot het beëindigen van de landbouw.
Het tweelingprobleem wordt verergerd wanneer de aquifer van elders meer grondwater aanvoert dan het kan afvoeren. Er ontstaat dan een naar boven gerichte grondwaterstroming, de kwel, waarmee ook zout wordt aangevoerd.
In geïrrigeerde gebieden kan kwel zich op twee manieren voordoen: Het terrein is hellend, en het spoelwater van het hoge deel verplaatst zich ondergronds naar het lage deel. Het terrein is vlak, en het gebied wordt deels bevloeid, zodat het grondwater zich verplaatst van het bevloeide deel, waar de grondwaterstand hoger is door de aanvoer van het spoelwater, naar het niet bevloeide deel waar de grondwaterstand lager is.
Bodemverzouting verslechtert een aanzienlijk deel van de landbouwgrond in irrigatieprojecten. Wanneer in dat deel de landbouw wordt verlaten, treedt een nieuwe water- en zoutbalans op, en de toestand komt uiteindelijk in een nieuw evenwicht. In de grote irrigatiegebieden wereldwijd is gemiddeld 20% tot 30% van de bodem verzout, ofwel tientallen miljoenen hectares. Vaak wordt het armste deel van de lokale bevolking het meest getroffen door de gevolgen van verzilting.
De grafiek is gemaakt met SegRegSegReg op waterlog.info, vrij te downloaden. Gearchiveerd op 9 april 2023., een computerprogramma voor regressie in segmenten.
Bodemverzouting wereldwijd Een aantal voorbeelden uit de literatuur: In de geïrrigeerde gebieden van India zouden 3 469 100 ha ernstig te lijden hebben van verzilting en 2 189 400 ha in van vernatting.N.K.Tyagi, 1996. Salinity management: the CSSRI experience and future research agenda. In: W.B.Snellen (Ed.), Towards integration of irrigation and drainage management. ILRI, Wageningen, The Netherlands, 1997, p. 17-27.N.T.Singh, 2005. Irrigation and soil salinity in the Indian subcontinent: past and present. Lehigh University Press, , , 404 p. Uit een studie over 13,6 miljoen geïrrigeerd gebied in de Indusvlakte in Pakistan is gebleken dat meer dan 5,7 miljoen ha zoutproblemen heeft, waarvan 2,4 miljoen zeer ernstig.Green Living Association Pakistan, Environmental Issues. Online In meer dan 3 miljoen ha zijn miljarden roepies uitgegeven om bronneringsputten te slaan, maar de verbeteringsdoelstellingen zijn slechts ten dele gehaald.A.K.Bhatti, 1987. A review of planning strategies of salinity control and reclamation projects in Pakistan In: J.Vos (Ed.) Proceedings, Symposium 25th International Course on Land Drainage. ILRI publ. 42. International Institute for Land Reclamation and Improvement, Wageningen, The Netherlands. De Aziatische Ontwikkelingsbank (ADB) heeft verklaard dat 38% van het geïrrigeerde gebied vernat is en 14 % is te zout voor gebruik.Water in the 21st Century : Imperatives for Wise Water Management. From Public Good to Priced Commodity. Online In de Nijldelta van Egypte worden in miljoenen hectares drainagewerken uitgevoerd om de vernatting en verzilting te bestrijden die is ontstaan door de gehele-jaar-door irrigatie die is ingevoerd na de voltooiing van de Hoge Aswandam.M.S.Abdel-Dayem, 1987. Development of land drainage in Egypt. In: J.Vos (Ed.) Proceedings, Symposium 25th International Course on Land Drainage. ILRI publ. 42. International Institute for Land Reclamation and Improvement, Wageningen, The Netherlands. In Mexico is 15% van het 300 000 ha grote irrigeerbare gebied verzout en 10% is vernat.L. Pulido Madrigal, 1994. Anexo Tecnico: Estudio general de salinidad analizada. CNA-IMTA, Cuernavaca, Mexico. De gegevens staan vermeld in: ILRI, 1996. Land drainage and soil salinity: some Mexican experiences. In: Annual Report 1995, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands, p. 44-52. Download van waterlog.info of direct als pdf. Gearchiveerd op 18 maart 2023. In Peru lijdt 300 000 ha van het 1 050 000 ha grote irrigeerbare areaal aan problemen van vernatting en verzilting.A. de la Torre|, 2004, La degradación de tierras por salinidad en la región desértica de la costa Peruana. Ministerio de Agricultura, Instituto Nacional de Recursos Naturales, Intendencia de Recursos Hídricos. Ongeveer een derde van het geïrrigeerde land in de belangrijkste irrigatielanden lijdt aan bodemverzouting, bijvoorbeeld: Israël 13%, Australië 20%, China 15%, Irak 50%, Egypte 30%. De problemen doen zich in gelijke mate voor zowel in grote als in kleine irrigatieprojecten.Claudio O. Stockle. Environmental impact of irrigation: a review. State of Washington Water Research Center, Washington State University. Online De FAO heeft geschat dat in 1990 52 miljoen hectare geïrrigeerd land verbeterde drainage nodig heeft om de zoutproblemen te beheersen. De volgende tabel geeft een regionale verdeling van de 3,23 miljoen km2 zoute gronden, met inbegrip van de natuurlijke zoute gronden in woestijnen en langs kusten, volgens de FAO/UNESCO Bodemkaart van de wereld.R.Brinkman, 1980. Saline and sodic soils. In: Land reclamation and water management, p. 62-68. International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands.
{| class="wikitable" ! Regio || Oppervlakte (106ha) |- | Afrika|| 69,5 |- | Nabije- en Midden-Oosten || 53,1 |- | Azië en Verre Oosten || 19,5 |- | Latijns-Amerika || 59,4 |- | Australië || 84,7 |- | Noord-Amerika || 16,0 |- | Europa || 20,7
Zie ook: Statistieken over irrigatie
Diagnose Meting Het zoutgehalte van de bodem wordt gemeten als de zoutconcentratie van het bodemvocht in gram zout per liter water (g/l) of als elektrisch geleidingsvermogen (EC) in dS/m. De verhouding tussen deze twee grootheden is ongeveer 3:5, dus: y g/l → 5y/3 dS/m. Zeewater kan bijvoorbeeld een zoutconcentratie hebben van 30 g/l (3%) en een EC van 50 dS/m.
De standaardbepaling van het zoutgehalte van de bodem gebeurt aan het extract van een verzadigde pasta, waarvoor centrifugeren benodigd is, en de EC wordt dan geschreven als ECe. De meting is echter gemakkelijker te doen aan een 2:1 of 5:1 mengsel van water en grond (in termen van gram water per gram droge grond), omdat centrifugeren dan niet vereist is. De verhouding tussen ECe en EC2:1 is ongeveer 4, dus: ECe = 4 EC1:2.ILRI, 2002. Soil salinity. Lecture notes International Course on Land Drainage, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands. Download van waterlog.info of direct al pdf. Gearchiveerd op 18 maart 2023.
Classificatie De bodem wordt zout geacht als de ECe > 4. Wanneer 4 < ECe < 8 is, spreekt men van licht zoute grond, wanneer 8 < ECe < 16 van (gemiddeld) zoute grond, en wanneer ECe > 16 van zeer zoute grond.L.A.Richards (Ed.), 1954. Diagnosis and improvement of saline and alkali soils. USDA Agricultural Handbook 60. Op internet
Zouttolerantie van gewassen Zoutgevoelige gewassen ondervinden al problemen op licht zoute gronden. De meeste gewassen doen het slecht op (gemiddeld) zoute gronden, en alleen resistente gewassen kunnen op zeer zoute grond leven. De Universiteit van Wyoming, USA,Alan D. Blaylock, 1994, Soil Salinity and Salt tolerance of Horticultural and Landscape Plants. University of Wyomimg en de overheid van Alberta, CanadaGovernment of Alberta, Salt tolerance of Plants verstrekken gegevens over zouttoleranties van een groot aantal planten.
De meeste gegevens over zouttolerantie van gewassen zijn verkregen middels potproeven. Mogelijk zijn deze gegevens zien geheel representatief voor het boerenland waar de omstandigheden minder gecontroleerd zijn.Samenvatting van bijdragen van verschillende auteurs: Crop yield and soil salinity in farmers' fields. Online Echter, veldgegevens onder boerenomstandigheden zijn schaars, vooral in ontwikkelingslanden. Wel zijn er onderzoekingen gedaan in Egypte,: H.J. Nijland and S. El Guindy, Crop yields, watertable depth and soil salinity in the Nile Delta, Egypt. In: Annual report 1983, p 19-28. International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands. Pdf. Gearchiveerd op 10 mei 2023. India,D.P. Sharma, K.N. Singh and K.V.G.K Rao (1990), Crop Production and soil salinity: evaluation of field data from India. Paper published in Proceedings of the Symposium on Land Drainage for Salinity Control in Arid and Semi-Arid Regions, February, 25th to March 2nd, 1990, Cairo, Egypt, Vol. 3, Session V, p. 373-383. Pdf. Gearchiveerd op 26 mei 2023. en Pakistan.R.J. Oosterbaan, Crop yields, soil salinity and water table depth in Pakistan. In: Annual Report 1981, p. 50-54. International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands. Reprinted in Indus 24 (1983) 2, p. 29-33. Pdf. Gearchiveerd op 26 mei 2023. Hieruit komen de volgende voorbeelden.
Doorspoeling