thumb|Joodse kinderen worden verzameld voor deportatie thumb|Ondervoede gevangenen in Buchenwald thumb|Een aanhanger met lijken in Buchenwald
De Holocaust, ook wel Shoah, Shoa of Sjoa (Hebreeuws: השואה Ha-Shoáh "de Ramp") genoemd, was de systematische Jodenvervolging en genocide door de nazi's en hun bondgenoten voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de overheersing door nazi-Duitsland werden er tussen de 5,1Raul Hilberg, De vernietiging van de Europese Joden, pagina's 1522-1523 en 6Ian Kershaw, Keerpunten: tien beslissingen die de loop van de Tweede Wereldoorlog voorgoed veranderden, Spectrum, 2010, p. 464 miljoen Europese Joden vermoord. De moorden vonden grotendeels plaats in vernietigingskampen in gaskamers voornamelijk Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Belzec, Sobibor en Chełmno in het bezette Polen en bij massa-executies door Einsatzgruppen.
De nazi's ontwikkelden hun ideologie gebaseerd op racisme en het nastreven van "leefruimte" en grepen begin 1933 de macht. Het regime voerde anti-joodse wetten in, moedigde intimidatie aan en orkestreerde een landelijke pogrom in november 1938. Nadat Duitsland in september 1939 Polen binnenviel, begonnen de bezettingsautoriteiten getto's op te richten om joden te segregeren. Na de invasie van de Sovjet-Unie in juni 1941 werden 1,5 tot 2 miljoen joden doodgeschoten door Duitse troepen en lokale collaborateurs.
Later in 1941 of begin 1942 besloten de hoogste niveaus van de Duitse regering om alle Joden in Europa te vermoorden. Slachtoffers werden per spoor gedeporteerd naar vernietigingskampen waar, als ze de reis overleefden, de meesten werden gedood met gifgas. Andere Joden bleven werken in werkkampen waar velen stierven door verhongering, mishandeling, uitputting of werden gebruikt als proefpersonen in dodelijke medische experimenten. Hoewel veel Joden probeerden te ontsnappen, was overleven in de onderduik moeilijk vanwege factoren zoals het gebrek aan geld om helpers te betalen en het risico op verraad. De eigendommen, huizen en banen van vermoorde Joden werden herverdeeld onder de Duitse bezetters en andere niet-Joden. Hoewel de meerderheid van de slachtoffers van de Holocaust stierf in 1942, ging het doden in een lager tempo door tot het einde van de oorlog in mei 1945.
Veel Joodse overlevenden emigreerden na de oorlog naar landen buiten Europa. Een paar Holocaust-daders kregen te maken met strafprocessen. Er zijn miljarden dollars aan herstelbetalingen betaald, hoewel deze niet voldeden aan de verliezen van de Joden. De Holocaust is een centraal onderdeel geworden van het westerse historische bewustzijn als symbool van het ultieme menselijke kwaad.
De term Holocaust Etymologie Het woord holocaust betekent "brandoffer" en is afgeleid van het Oudgriekse woord ὁλόκαυστον (holókauston), dat letterlijk 'geheel verbrand' betekent. Dit was in de oudheid een aanduiding voor een brandoffer aan een godheid. Het woord holocaust bestond in die betekenis ook in het Middelnederlands in de 14e eeuw, maar is daarna in onbruik geraakt.
Betekenisverschuiving en toepassing Volgens het Oxford English Dictionary stamt de oudste bekende Engelse vermelding van het woord holocaust in de zin van massamoord uit 1833, toen de Schotse journalist Leitch Ritchie in een beschrijving van de oorlogen van de Franse middeleeuwse koning Lodewijk VII vertelde dat die "eens een holocaust maakte van dertienhonderd mensen in een kerk", een massamoord met vuur op de inwoners van Vitry-le-François in 1142.The Oxford English Dictionary, Clarendon Press, 2e editie. Oxford 1989, vol. VII p. 315 sect c.'complete destruction, esp. of a large number of persons; a great slaughter or massacre' citeert voorbeelden vanaf 1833. In de vroege 20e eeuw, voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog, gebruikten Winston Churchill en andere contemporaine schrijvers het om te verwijzen naar de Armeense Genocide tijdens de Eerste Wereldoorlog."As for the Turkish atrocities ... helpless Armenians, men, women, and children together, whole districts blotted out in one administrative holocaust – these were beyond human redress." (Winston Churchill, The World in Crisis, volume 4: The Aftermath (New York 1923), p. 158). Er wordt verwezen naar de Armeense Genocide in de titel van het gedicht "The Holocaust" (gepubliceerd als boekje in 1922) en het boek The Smyrna Holocaust (1923) gaat over het verbranden van en massamoorden op Armenen.Petrie J., "The secular word Holocaust: scholarly myths, history, and 20th century meanings", Journal of Genocide Research, Volume 2, Nummer 1, 1 maart 2000, p. 31-63(33). De eerste keer dat het woord 'holocaust' in het Engels werd toegepast op de genocide door de nazi's was in 1942, maar pas in de jaren 50 van de 20e eeuw hebben historici de geschiedkundige term 'de Holocaust' (met bepaald lidwoord en hoofdletter) ingevoerd. Algemeen wordt aangenomen dat de Amerikaanse televisieserie Holocaust (van de Joods-Amerikaanse regisseur Gerald Green), voor het eerst uitgezonden in de VS van 16 tot 19 april 1978 en later ook in tal van Europese landen, de belangrijkste bijdrage heeft geleverd aan het populariseren van de term in deze betekenis in de meeste talen, waaronder het Nederlands. Van Dales Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, tiende druk (1976), vermeldt onder Holocaust nog slechts de betekenis brandoffer.
Andere termen Als alternatief voor Holocaust wordt met name door Joden de term Sjoa (שואה = ramp, totale vernietiging) gebruikt, ingevoerd door de staat Israël in 1951. Zo heet de jaarlijkse herdenking Jom Hasjoa.
De kopstukken van de NSDAP zelf gebruikten de term Endlösung der Judenfrage (definitieve oplossing van het Jodenvraagstuk), een term die al bestond sinds de 19e eeuw, maar pas in de loop van 1941 de betekenis zou krijgen van 'uitroeiing van de Europese Joden' en met de Wannseeconferentie (20 januari 1942) een definitievere vorm kreeg.Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Endlösung". Microsoft Corporation/Het Spectrum.
Discussie over meetellen niet-Joodse slachtoffers thumb|Ondervoede gevangene in Mauthausen-Gusen, Oostenrijk, waar vooral politieke tegenstanders zaten.
Naast ongeveer 6 miljoen Joden hebben de nazi's ook ongeveer 5 miljoen andere mensen vermoord. Wetenschappers zijn verdeeld over de vraag of de term 'Holocaust' zou moeten worden toegepast op alle slachtoffers van nationaalsocialistische massamoord, waarbij sommigen het als synoniem voor Sjoa of de Endlösung der Judenfrage gebruiken, terwijl anderen ook de moord op Roma en Sinti (zigeuners), Polen en andere Slaven, de dood van Sovjet-krijgsgevangenen, homoseksuele mannen, Jehova's getuigen, gehandicapten, geestelijk gehandicapten, en politieke tegenstanders (willen) meetellen.Omschrijvingen van welke groepen onder de Holocaust vallen zijn te vinden in Hause & Maltby (2005), pp. 591-592; Hubbs Motin & Hauptman (1998), p. 219; Friedlander (1997), preface, p. XII* Weissman, Gary. Fantasies of Witnessing: Postwar Attempts to Experience the Holocaust, Cornell University Press, 2004, , p. 94: "Kren illustrates his point with his reference to the Kommissarbefehl. 'Should the (strikingly unreported) systematic mass starvation of Soviet prisoners of war be included in the Holocaust?' he asks. Many scholars would answer no, maintaining that 'the Holocaust' should refer strictly to those events involving the systematic killing of the Jews'." "The Holocaust: Definition and Preliminary Discussion", Yad Vashem: "The Holocaust, as presented in this resource center, is defined as the sum total of all anti-Jewish actions carried out by the Nazi regime between 1933 and 1945: from stripping the German Jews of their legal and economic status in the 1930s, to segregating and starving Jews in the various occupied countries, to the murder of close to six million Jews in Europe. The Holocaust is part of a broader aggregate of acts of oppression and murder of various ethnic and political groups in Europe by the Nazis." Niewyk, Donald L. The Columbia Guide to the Holocaust, Columbia University Press, 2000, p.45: "The Holocaust is commonly defined as the murder of more than 5,000,000 Jews by the Germans in World War II. Not everyone finds this a fully satisfactory definition. The Nazis also killed millions of people belonging to other groups: Gypsies, the physically and mentally handicapped, Soviet prisoners of war, Polish and Soviet civilians, political prisoners, religious dissenters, and homosexuals." Gunnar Steve Paulsson. "A View of the Holocaust", BBC: "The Holocaust was the Nazis' assault on the Jews between 1933 and 1945. It culminated in what the Nazis called the 'Final Solution of the Jewish Question in Europe', in which six million Jews were murdered. The Jews were not the only victims of Nazism. It is estimated that as many as 15 million civilians were killed by this murderous and racist regime, including millions of Slavs and 'asiatics', 200,000 Gypsies and members of various other groups. Thousands of people, including Germans of African descent, were forcibly sterilised." "The Holocaust", Auschwitz.dk: "The Holocaust was the systematic annihilation of six million Jews by the Nazis during World War II. In 1933 nine million Jews lived in the 21 countries of Europe that would be military occupied by Germany during the war. By 1945 two out of every three European Jews had been killed. 1.5 million children under the age of 12 were murdered. This figure includes more than 1.2 million Jewish children, tens of thousands of Gypsy children and thousands of handicapped children." "Holocaust—Definition", Encyclopedia of the Holocaust, Center for Holocaust and Genocide Studies: "HOLOCAUST (Heb., sho'ah). In the 1950s the term came to be applied primarily to the destruction of the Jews of Europe under the Nazi regime, and it is also employed in describing the annihilation of other groups of people in World War II. The mass extermination of Jews has become the archetype of genocide, and the terms sho'ah and "holocaust" have become linked to the attempt by the Nazi German state to destroy European Jewry during World War II ... One of the first to use the term in the historical perspective was the Jerusalem historian BenZion Dinur (Dinaburg), who, in the spring of 1942, stated that the Holocaust was a "catastrophe" that symbolized the unique situation of the Jewish people among the nations of the world." Definitielijst Center for Holocaust and Genocide Studies: "Holocaust: A term for the state-sponsored, systematic persecution and annihilation of European Jewry by Nazi Germany and its collaborators between 1933 and 1945." De 33rd Annual Scholars' Conference on the Holocaust and the Churches definieert de Holocaust als "the Nazi attempt to annihilate European Jewry", geciteerd in Hancock, Ian. "Romanies and the Holocaust: A Reevaluation and an Overview", Stone, Dan. (ed.) The Historiography of the Holocaust. Palgrave-Macmillan, New York 2004, pp. 383–396. Bauer, Yehuda. Rethinking the Holocaust. New Haven: Yale University Press. 2001, p.10. Dawidowicz, Lucy. The War Against the Jews: 1933–1945. Bantam, 1986, p.xxxvii: "'The Holocaust' is the term that Jews themselves have chosen to describe their fate during World War II." Hierbij is ook de vraag of de gehele periode van 1933 tot 1945 moet worden bekeken of alleen de oorlogsperiode na 1939 en vooral 1941.