De Internationale Antiracisme-conferentie 2009 of Durban Review Conference (of Durban II) van de Verenigde Naties van 20 tot en met 24 april 2009 te Genève was de vijfdaagse vervolgconferentie op de conferentie te Durban in 2001, de Wereldconferentie tegen racisme, rassendiscriminatie, vreemdelingenhaat en onverdraagzaamheidDurban Review Conference, Palais des Nations, Genève - website UNOG (United Nations Office at Geneva)Durban Review Conference officiële conferentie-website. Gearchiveerd op 2 juli 2021..
De conferentie was de vierde in een reeks. Eerdere edities waren georganiseerd in 1978, 1983 en 2001. Evenals tijdens de voorgaande bijeenkomst in Durban was er veel nadruk gelegd op het beleid van Israël door landen als Libië en Iran die mede de agenda bepaalden. Tien landen besloten de conferentie te boycotten, omdat de ontwerp-slotverklaring zou voortborduren op "Durban" "Alles draait uiteindelijk om Israël en de Palestijnen; Voorspelbare emoties verpesten VN-racisme-top", in dagblad De Pers, dinsdag 21 april 2009, pag. 5.
Boycot thumb|400px| De conferentie was van begin af aan al omstreden. Critici hekelden meteen al de datum waarvoor gekozen was, waarop de conferentie zou beginnen: die viel samen met de 120e geboortedag van Adolf Hitler en het was tevens de dag waarop door de wereldwijde Joodse gemeenschap de Holocaust wordt herdacht."'Racismetop ging al mis bij het kiezen van de datum'", in dagblad Trouw, 21 april 2009, pag. 8-9"Verhagen terecht absent", in Reformatorisch Dagblad, dinsdag 21 april 2009, pag.1.
In januari 2008 besloot Canada als eerste land dat het de conferentie zou boycotten. De regering wees op de intolerantie en het antisemitisme van de conferentie in 2001 en trok de conclusie dat de conferentie in 2009 eenzelfde weg zou volgen. In totaal bleven nog acht landen weg van de conferentie, te weten Israël, Verenigde Staten, Nederland, Duitsland, Italië, Polen, Australië en Nieuw-Zeeland onder meer wegens het van haat doortrokken anti-Israël-geluid van een aantal Arabische landen en Iran. Landen als Frankrijk, Tsjechië en Groot-Brittannië, die wel gingen, hadden lagere diplomaten gestuurd. Tsjechië trok naar aanleiding van de toespraak van de Iraanse president zijn delegatie terug van de conferentie.Tijd.be. Gearchiveerd op 7 mei 2016. De mensenrechtenorganisatie Amnesty International vond het wegblijven "uiterst teleurstellend gezien de langdurige en moeilijke onderhandelingen, zelfs naar VN-maatstaven" die eraan vooraf waren gegaan. De organisatie uitte tevens haar twijfel over de motivering: "Echte overtuiging in de strijd tegen racisme vereist dat regeringen zich hier laten zien en staan voor wat goed is en krachtig datgene afwijzen waartegen bezwaar gemaakt kan worden.""Nederland moet zich óp VN-podia verweren tegen kapen thema's" in dagblad Trouw, dinsdag 21 april 2009, pag. 2-3"Protesten tijdens haatrede Iran; Racismeconferentie VN Amnesty International hekelt boycot top door Europese landen", in dagblad Trouw, dinsdag 21 april 2009, pag. 8-9"Eerste dag VN-top mislukt" in Reformatorisch Dagblad, dinsdag 21 april 2009, pag. 1
In april 2009 werd door minister van Buitenlandse Zaken Verhagen bekendgemaakt dat de regering besloten had dat Nederland niet zal deelnemen aan deze omstreden conferentiewebsite regering.nl Nederland niet naar antiracismetop VN. Hierover werd door Verhagen namens de regering middels een brief verantwoording afgelegd aan de Tweede Kamer.
Deze conferentie was "te belangrijk om te laten misbruiken voor politieke doeleinden en aanvallen op het Westen", aldus Verhagen. Volgens hem misbruikt een aantal landen dat zelf "nog heel wat te doen heeft op het gebied van mensenrechten" de top om religie boven de rechten van de mens te stellen en de vrijheid van meningsuiting onnodig in te perken, discriminatie op grond van seksuele geaardheid te negeren, en impliciet Israël als enige land "in de beklaagdenbank te zetten".
Nederland had meerdere keren alternatieve tekstvoorstellen ingediend. Desondanks bleef de sfeer grimmig, en waren westerse landen het doelwit van politieke aanvallen. Voor Nederland ontbrak daardoor het vertrouwen op een aanvaardbare verklaring.
De Belgische minister van Buitenlandse Zaken De Gucht (Open VLD) ging wel naar Genève en zou op 23 april de conferentie toespreken.
"De minister is altijd van plan geweest om er het Belgische standpunt inzake racisme en discriminatie te verdedigen", verklaarde Bart Ouvry, de woordvoerder van de minister. "België maakte deel uit van het groepje landen dat de slottekst uitwerkte en speelde een beslissende rol in het dossier in Durban in 2001." Dat De Gucht mogelijk de enige EU-minister van Buitenlandse Zaken zou zijn die persoonlijk de conferentie bezocht, maakte op hem geen indruk.
Speech Ahmadinejad right|190px De Iraanse president Ahmadinejad hield op de openingsdag een toespraak die ontaardde in een tirade tegen Israël en het Joodse volk. Tientallen diplomaten verlieten tijdens de toespraak de zaal, toen hij Israël, zonder dit land met de naam te noemen, "het meest onderdrukkende, wreedste en meest racistische regime" noemde, en het van genocide beschuldigde "De tirade van Ahmadinejad", in dagblad Trouw, 25 april 2009, katern Letter & Geest, p.75"Ahmadinejad bruuskeert VN-top tegen racisme met 'afschuwelijke retoriek' - Iraanse president jaagt EU, VS en Israël op de kast", in AD/Algemeen Dagblad, dinsdag 21 april 2009, pag.12. Dit betrof meer dan twintig diplomaten: de afgevaardigden van nagenoeg alle EU-landen die wél waren gekomen.
De VS, Europa en Israël dreigden volgens Ahmadinejad de wereld te "ontwrichten" en Israël zou in het leven zijn geroepen "onder voorwendsel van het Joodse lijden" in de Tweede Wereldoorlog. De westerse landen, zo citeerde het staatspersagentschap IRNA de president, "zijn de wortel van alle maatregelen tegen de mensenrechten over de hele wereld". Spilpunt van het westerse kwaad zou de schepping zijn geweest van "de zionistische staat", zo is te lezen in een andere beschouwing: die zou niet hebben gediend om voor de Joden een thuis te stichten, maar om "toegang te krijgen tot een van de meest strategisch gevoelige plaatsen van de wereld die bovendien in het hart van de islamitische wereld ligt".
Volgens hem zouden "zionisten" in de Amerikaanse regering samen met de wapenindustrie een Amerikaanse aanval op Iran voorbereiden. Ook de Veiligheidsraad van de VN moest het ontgelden, "die de afgelopen zestig jaar geholpen heeft het bezettingsregime te stabiliseren en het de vrije hand heeft gegeven bij allerlei wreedheden". Westerse regeringen zouden het volgens hem hebben opgenomen voor de "racistische plegers van genocide". Zionisme noemde hij "het toonbeeld van racisme".
Enkele keren werd zijn toespraak onderbroken door demonstranten op de publieke tribune. Drie als clowns verklede betogers moesten wegens verstoring van de orde uit de zaal worden verwijderd.
De Britse VN-ambassadeur repte over "schandelijke antisemitische opmerkingen", waarvoor op een VN-conferentie tegen racisme geen plaats zou moeten zijn. De Franse president Sarkozy noemde de toespraak vanuit Parijs een "onverdraaglijke oproep tot racistische haat".
Tsjechië besloot de conferentie voorgoed te verlaten. Zuzana Opletalová, de woordvoerster van het Tsjechische Ministerie van Buitenlandse Zaken, gaf via een persbericht als reden aan: "Zoals ook het geval is met een aantal van onze democratische partners (...) kunnen wij onze aanwezigheid op deze conferentie niet verantwoorden omdat wij anders de compleet onaanvaardbare aanvallen op Israël zouden legitimeren, die niets anders zijn dan een herhaling van toestanden zoals tijdens de voorgaande conferentie in 2001, die zoals bekend een erg negatieve impact hadden. "Diplomats walk out of speech by Iran's president European Voice
De Franse minister van Buitenlandse Zaken, Bernard Kouchner, had vóór de conferentie reeds gewaarschuwd dat de Franse diplomatieke vertegenwoordiger de zaal onmiddellijk zou verlaten indien Ahmadinejad zijn toespraak zou gebruiken voor aanvallen op Israël.
De Noorse minister van Buitenlandse Zaken, Støre, die niet wegliep tijdens Ahmadinejads toespraak, hield meteen na Ahmadinejad zijn speech waarin hij de voorgaande spreker ervan betichtte te zijn ingegaan tegen "de geest van waardigheid van de conferentie". "Noorwegen zal niet accepteren dat iemand die helemaal alleen staat de collectieve inspanningen van velen kaapt."
Støre verklaarde later over Ahmadinejad: "Hij zit midden in zijn verkiezingscampagne, hij voert zijn show op en hij krijgt wat hij wil als er in de zaal chaos ontstaat. Als we weglopen omdat we het ongemakkelijk vinden om onze ideologische tegenstanders te ontmoeten, heeft de wereld daaronder te lijden. Je schiet er maar weinig mee op om het podium aan de Iraanse president te laten."
De Pakistaanse ambassadeur in Genève vond dat Ahmadinejad, "als we geloven in de vrijheid van meningsuiting", het recht heeft te zeggen wat hij wil. "En veel mensen in de islamitische wereld zullen het eens zijn met veel van wat hij gezegd heeft, bijvoorbeeld over de situatie in Palestina."
Secretaris-generaal Ban Ki-moon van de VN zou van tevoren met Ahmadinejad hebben overlegd, in een poging hem tot een gematigder standpunt te brengen. Na afloop van de toespraak zei Ban dat de Iraniër nu de conferentie "misbruikt" had "om verdeeldheid te zaaien, beschuldigingen te uiten en zelfs op te hitsen".
left|180px De ophef die de Iraanse president Ahmadinejad veroorzaakte was dusdanig groot, dat pas enige tijd later duidelijk zou worden dat zijn omstreden rede een afgezwakte versie was geweest: aanvankelijk stonden in zijn tekst enkele zwaarbeladen woorden, die hij na een gesprek met secretaris-generaal Ban Ki-moon zou hebben besloten achterwege te laten.
Volgens door de VN bevestigde berichten zou de Iraanse president van plan zijn geweest in zijn toespraak de massamoord op de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog te bestempelen als "dubbelzinnig en twijfelachtig", maar op het laatste moment zijn tekst hebben gewijzigd. De westerse landen zouden na de Tweede Wereldoorlog hun toevlucht hebben genomen tot "militaire agressie" om een gehele natie (de Palestijnen) "dakloos te maken, onder het voorwendsel van het Joodse lijden en met misbruik van de kwestie van de Holocaust". In de oorspronkelijke tekst was de frase "en met misbruik van de kwestie van de Holocaust" nog "en de dubbelzinnige en twijfelachtige kwestie van de Holocaust".
Woordvoerders van de VN en van de Iraanse delegatie wilden niet ingaan op de wijziging. Secretaris-generaal van de VN Ban Ki-moon verklaarde wel dat hij bij het voorafgaande gesprek met de Iraanse president hem eraan zou hebben herinnerd dat de VN in het verleden resoluties had aangenomen "waarin de vergelijking van zionisme met racisme wordt herroepen, en de historische feiten omtrent de Holocaust worden herbevestigd". De VN hadden in resoluties bepaald dat de gelijkstelling van zionisme en racisme onjuist is, en dat de Holocaust als historisch feit vastgesteld is"Ahmadinejad trok Holocaust wél in twijfel", in dagblad Het Parool, woensdag 22 april 2009, pag. 8"Ahmadinejad had rede afgezwakt", in NRC Handelsblad, 22 april 2009, pag. 5.