Timoer Lenk (Kesh, 9 april 1336Marozzi (2005), p. 7Volgens Beatrice Forbes Manz, auteur van The Rise and Rule of Tamerlane, is deze geboortedatum verzonnen en was hij waarschijnlijk op zijn minst vijf jaar ouder. – Otrar, 19 januari 1405Grousset (1970), p. 456) (ook bekend als Timoer de Grote, Timoer de Manke, of in Europa als Tamerlane en Tamburlaine, verbasteringen van het Perzische Temur-i-lang en Temür in Turkse talen) was een Turks-MongoolseTimoer wordt ook vaak, meestal door westerse bronnen, aangeduid als een "Tataar". De Tatar waren een machtige 'horde', ofwel Mongoolse stam in het noordoosten van Mongolië vanaf de vijfde eeuw. Een precieze definitie is lastig te geven door de mengelmoes van volkeren die in Azië was ontstaan, vooral na de Mongoolse veroveringen. De Europeanen gebruikten de term echter voor alle nomaden, en omdat de Mongolen bekendstonden om hun wreedheden werd Tataar, vaak als Tartaar gespeld, afgeleid van Tartarus. Vandaag de dag worden Mongool en Tataar vaak door elkaar gebruikt. (Marozzi (2005), p. 8) krijgsheer en stichter van het Timoeridische rijk en de dynastie der Timoeriden.
Timoer Lenk werd geboren in Kesh, dat tegenwoordig bekendstaat als Sjahrisabz (omgeving van Samarkand, Oezbekistan). Hoewel hij Turkse wortels had, probeerde hij de vroegere macht van de Mongolen te herstellen. Timoer was heel zijn leven voornamelijk op oorlogspad en verbleef zelden langer dan een paar jaar op dezelfde plaats. Hij wist een nieuw rijk te creëren op de fundamenten van het ineengestorte Mongoolse Rijk. Hij was een militair genie en verloor geen enkele veldslag nadat hij in 1370 volledig aan de macht was gekomen, maar zette nooit een effectief opererende regering neer in de veroverde gebieden. Vaak moest hij die opnieuw veroveren nadat ze in opstand waren gekomen en meestal ging dit gepaard met grote wreedheden, zoals het bouwen van torens met afgehakte hoofden. Timoer werd daardoor van China tot West-Europa berucht en gevreesd. Gedurende zijn constante oorlogsvoering zijn miljoenen mensen om het leven gekomen en raakten hele regio’s ontvolkt. Schattingen van het dodental lopen uiteen van 7 miljoen tot 20 miljoen.Historical Body Count, Twentieth Century Atlas. Geraadpleegd op 10 september 2008.
Timoer stierf in de winter van 1405 in Otrar, Kazachstan, terwijl hij optrok tegen zijn grootste vijand, Ming-China. Na zijn dood verdween Timoers rijk al snel van de kaart en werden zijn daden grotendeels vergeten. Zijn naam heeft in de geschiedenis echter een plaats gekregen naast die van zijn voorbeelden Alexander de Grote en Dzjengis Khan. Pas na de onafhankelijkheid van Oezbekistan kwam er meer aandacht voor de verrichtingen van Timoer. Men beschouwt hem daar als een held, omdat onder Timoers bewind het gebied van de Oezbeken bloeide als nooit tevoren.Marozzi (2005), p. 169-170
Naam 'Temur-i-lang' betekent in het Perzisch Timoer de Manke. Deze bijnaam had Timoer te danken aan een lamme voet die hij opliep bij een schermutseling in 1363. Daarbij werd hij in zijn rechterarm en -been door pijlen getroffen, waardoor deze blijvend werden beschadigd.Nicolle (1990), p. 3De opening van Timoers graf op 22 juni 1941 door de Sovjet-archeoloog Michael Gerasimov bevestigde de verwondingen aan zijn rechterbeen en -arm. (Marozzi (2005), p. 31n) De naam Timoer is Chagatai voor 'de ijzeren'.
Levensloop Afkomst en opkomst thumb|Het kanaat van Chagatai zoals dat er rond Timoers jeugd uitzag. Timoer zou geboren zijn op 9 april 1336 nabij Kesh (het huidige Sachrisabz), ongeveer 80 kilometer ten zuiden van Samarkand in Transoxanië. Zijn vader Taraghay was het hoofd van de Barlasstam. De van oorsprong Mongoolse Barlas stamden af van de hordes van Dzjengis Khan, maar hadden zich vermengd met de oorspronkelijke bewoners van Transoxanië en een Turkse taal aangenomen.Marozzi (2005), p. 8 In tegenstelling tot hun voorouders hadden de Barlas hun nomadenbestaan opgegeven en hadden zij zich permanent gevestigd. Tevens hadden zij zich bekeerd tot het Soennisme.
De eerste jaren van zijn leven bracht Timoer door in het kanaat van Chagatai. Dit kanaat had echter te maken met grote politieke en religieuze problemen en was feitelijk opgesplitst in twee kanaten: in het oosten Moghulistan (Land van de Mongolen) dat voortbouwde op oude Mongoolse waarden, en in het westen Transoxanië dat onder invloed van de islam en Turkse waarden stond.Jackson (1986), p. 43 Timoer, zelf van Mongoolse afkomst, woonde in het westelijke deel waar in 1347 de Mongolen de macht hadden verloren aan een lokale emir, Kazgan. Gedurende diens heerschappij ontwikkelde Timoer zich tot een agressieve jongeman, vaardig in paardrijden en vechten.Timur (Tamerlane), MacroHistory. Geraadpleegd op 14 september 2008. Vanwege zijn vaardigheden en intelligentie werd hij aan het hoofd van een klein leger geplaatst. Toen Timoer 21 jaar was, werd Kazgan vermoord. Na deze moord, in 1357, ontstond in Transoxanië een rumoerige tijd waarin verschillende stammen de macht probeerden te grijpen. Gebruikmakend van de onrust viel de kan Tughlugh vanuit Moghulistan Transoxanië binnen, in maart 1360. Hoewel de meeste stammenemirs snel hun steun uitspraken voor Tughlugh, deed Hajji Beg van de Barlasstam – een oom van Timoer – dat niet en vluchtte naar Khorasan. Hajji Beg werd vervangen door zijn neef Timoer die welwillend stond tegenover het vazalschap.
Nadat de Chagatai-legers weer waren vertrokken uit Transoxanië grepen de emirs wederom de macht en keerde Hajji Beg terug. Timoer aarzelde niet en viel hem meteen aan en hoewel hij de veldslag won, lieten zijn troepen hem in de steek. Hajji Beg werd opnieuw aangesteld als hoofd van de Barlasstam en vergaf Timoer zijn opstandige daden.Grousset (1970), p. 410 Nadat Tughlugh in 1361 weer binnenviel, besloot hij de emirs uit de weg te ruimen. Hajji Beg vluchtte daarop wederom naar Khorasan, waar hij bij aankomst werd vermoord. Timoer bestrafte de daders en nam de titels van Hajji weer over. Tughlugh was tevreden over Timoers optreden en stelde hem aan als minister onder zijn zoon Ilyas Khoja, die de titel van gouverneur kreeg.
In werkelijkheid was Timoer toen al van plan om tegen de Mongolen in opstand te komen en hij ging een verbond aan met de kleinzoon van Kazgan, Amir Hoessein. Timoer en Hoessein wisten Ilyas Khoja in een veldslag te verslaan, waarop deze Transoxanië ontvluchtte.Grousset (1970), p. 411-412 In 1364 keerde Khoja echter terug en wist hen te verslaan in de Slag in de Modder, die zijn naam dankt aan de hevige regenval die het strijdterrein in een modderpoel veranderde.Bosworth (2003), p. 321 Hoessein en Timoer sloegen op de vlucht, waardoor heel Transoxanië open kwam te liggen voor Ilyas Khoja die Samarkand belegerde. De kansen keerden echter toen de bevolking van Samarkand, aangespoord door islamitische geestelijken, in opstand kwam. Ilyas verloor 2000 man en nadat hij ook nog te maken kreeg met een epidemie was hij genoodzaakt zich terug te trekken.
Broederstrijd thumb|Timoer ontvangt enkele gezanten tijdens zijn belegering van Balch in 1370. Zo hadden Timoer en Hoessein eindelijk Transoxanië weten te bevrijden. Maar de gelijke machtsverdeling, die werd bezegeld door Timoers huwelijk met Hoesseins zuster, vertoonde al vanaf het begin af aan problemen. Hoessein leek de meeste macht te hebben als heerser over zowel Transoxanië als zijn eigen Afghaanse koninkrijk met steden als Balch, Konduz, Khulm en Kaboel. Timoer, wiens macht in Sachrisabz en Qarshi lag, had echter een sterkere persoonlijkheid.Grousset (1970), p. 412 Door slim beleid werd Timoer de populairste persoon in Samarkand terwijl Hoessein een slechte reputatie kreeg. De twee schoonbroeders dreven steeds verder uit elkaar en na de dood van Timoers vrouw werd de status quo opgeheven: Timoer viel Hoessein aan, maar die kreeg echter al snel de overhand en Timoer, die zag dat hij ver in de minderheid was, trok zich terug naar Khorasan. Nadat wederom een Mongoolse invasie dreigde, sloten Timoer en Hoessein vrede waarbij de status quo werd hersteld. Nadat de Mongolen waren verdreven ging de broederstrijd echter onverminderd door. Timoer, die steeds meer steun kreeg van andere emirs en prinsen uit de regio, wist Hoessein uiteindelijk te verslaan. Een van Timoers officieren, wiens broer door Hoessein was gedood, bracht Hoessein als gevangene voor hem. Timoer gaf zijn oude vriend en ex-schoonbroer vrij baan om zijn pelgrimage naar Mekka af te kunnen leggen. Hoessein werd vrijgelaten en vluchtte, maar de officier haalde hem in en vermoordde hem.
Heer van Transoxanië
Na de dood van Hoessein bleef de nu 34-jarige Timoer als enige dominante machthebber in Transoxanië over en in 1370 riep hij Samarkand uit tot zijn hoofdstad.Bosworth (2003), p. 324 Uit angst voor wraakacties van Hoesseins familie liet hij diens zonen en aanhangers ombrengen. Volgens oude Mongoolse gebruiken liet Timoer alle stamhoofden trouw zweren en nam hij, slechts, de titel van Emir el Kebir (Groot-Emir) aan. Tevens benoemde hij een nazaat van Dzjengis Khan, Suyurghitmisch, tot kan, en regeerde in diens koninklijke naam.Prawdin (2005), p. 435
Timoer bleef niet lang in Samarkand, al in 1371 trok hij op tegen Hoessein Soefi, grondlegger van de Soefi-dynastie, die in Zuid-Chorasmië de macht had gegrepen en ten tijde van de onrust in Transoxanië de steden Xiva en Kath van het kanaat van Chagatai had afgenomen. Timoer eiste geheel Chagatai op en eiste de teruggave van de steden. Dit werd echter geweigerd, waarna Timoer ten strijde trok.Bosworth (2003), p. 328 Kath werd snel veroverd en Timoer belegerde Urgench waar Hoessein Soefi zich had verschanst. Hoessein Soefi stierf tijdens de belegering waarna zijn broer Yusuf Soefi hem opvolgde. Deze sloot al snel vrede met Timoer door de steden terug te geven.Grousset (1970), p. 421 In 1373 viel Yusuf wederom het gebied binnen waarop Timoer met een nieuwe campagne reageerde. Het kwam uiteindelijk niet tot gevechten omdat Yusuf snel zijn verontschuldigingen aanbood en zijn dochter als huwelijkskandidaat aanbood voor Timoers oudste zoon, Jahangir.Bosworth (2003), p. 329
Al sinds Timoer in 1370 de macht had gegrepen waren er constant kleine schermutselingen met Moghulistan geweest. Na de dood van Tughlugh had Qamar ud-Din Ilyas Khoja vermoord en vervolgens de macht gegrepen. Hij riep zichzelf uit tot kan waarop Timoer reageerde, uit naam van zijn eigen kan, door Moghulistan binnen te vallen. Deze aanvallen hadden echter ook een preventief karakter om zo Transoxanië te beschermen tegen mogelijke toekomstige aanvallen. Hij wist samen met Jahangir Qamar te verslaan, maar toen hij terugkeerde naar Transoxanië viel Qamar de provincie Fergana binnen. Een woedende Timoer dreef Qamar ver terug en achtervolgde hem, totdat hij uiteindelijk zelf in een hinderlaag liep. Timoer wist nog maar net te ontsnappen maar met nieuwe troepen kreeg hij toch weer de overhand. Na deze succesvolle campagne keerde hij terug naar Samarkand. Aangekomen in Samarkand kreeg hij te horen dat zijn zoon Jahangir was overleden (1375 of 1376).Grousset (1970), p. 422-423
Tochtamysj