thumb|Human Rights logo De Dag van de Mensenrechten wordt elk jaar gevierd op 10 december omdat op die dag in 1948 de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens werd aangenomen door de Algemene vergadering van de Verenigde Naties. De viering werd ingesteld in 1950 nadat de vergadering alle landen die lid waren van de VN uitnodigde om deze gebeurtenis te vieren.
10 december is een hoogtepunt op de kalender in het Hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York. Elke vijf jaar wordt de mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties uitgereikt, maar ook andere mensenrechtenorganisaties zoals Amnesty International of PEN International grijpen de dag aan om aandachtspunten of eigen prestaties op het gebied van mensenrechten in de verf te zetten. Wereldwijd zijn er enkele uitzonderingen op de datum waarop de dag wordt gevierd: in Zuid-Afrika viert men de dag op 21 maart ter nagedachtenis aan het Bloedbad van SharpevilleSouth African Rights Commission en in Kiribati wordt de dag gevierd op 11 december.The Commonwealth. Kiribati: Society
Oorsprong: De Universele Verklaring Zodra de Verenigde Naties, opgericht eind 1945 in San Francisco, een commissie voor de mensenrechten hadden geïnstalleerd, begon die aan de taak die haar als de belangrijkste was opgedragen: de opstelling van een mensenrechtenverklaring met een universele strekking. Er vormde zich een kerngroep onder leiding van de Amerikaanse presidentsweduwe Eleanor Roosevelt. Een van haar verdiensten was het prestige dat ze genoot bij de Russen. De aanvankelijke kleine redactiegroep werd eind 1947 uitgebreid, met leden uit meer dan een dozijn landen waaronder naast westerse landen ook de Sovjet-Unie, Chili, Mexico en de Republiek China.Eleanors thee: Het ontstaan van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, Amnesty International 2013.
Eleanor Roosevelt koesterde de hoop dat na de intensieve voorbereiding het ontwerp snel zou worden goedgekeurd, maar dat viel tegen. Twee maanden lang wijdden de VN wijdden er 86 vergaderingen aan. Roosevelt wilde geen uitputtende opsomming, maar een minimumverklaring waarover iedereen het eens kon worden. Een van de waarnemers zei: 'We worden het eens over de rechten op voorwaarde dat niemand vraagt waarom.'Glendon, Mary Ann. A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. (Random House, New York, 2002). Kwesties als abortus, de doodstraf, het klachtrecht, de rechten van minderheden en de vrijheid van drukpers zijn uitvoerig besproken maar uiteindelijk omwille van de consensus weggelaten. Even voor middernacht op 10 december kon in Parijs de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de verklaring aannemen. De stemverhouding was 48 voor, 0 tegen en 8 onthoudingen (Zuid-Afrika, Saudi-Arabië en zes landen in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie).Morsink, Johannes. The Universal Declaration: Originis, Drafting, and Intent (Penssylvania Studies in Human Rights, 1998).
Op 4 december 1950 riep de Algemene Vergadering 10 december formeel uit tot de Internationale Dag van de Mensenrechten. De Universele Verklaring kwam in het Guinness Book of Records als ‘s werelds meest vertaalde document.‘Guinness Records: Most translated document’ (2009) De tekst was in 2015 in meer dan 460 talen beschikbaar. Voortvloeiend uit Universele Verklaring van 1948 zijn door de Verenigde Naties meer dan zestig verdragen en verklaringen op het terrein van mensenrechten aangenomen.United Nations: Human Rights Day Uit de Universele Verklaring kwamen ook tientallen internationale en duizenden plaatselijke organisaties voor mensenrechten voort. Een daarvan is Amnesty International, de organisatie die in 1998 eveneens het Guinness Book of Records haalde met een wereldrecord van 13,5 miljoen handtekeningen als steunbetuiging aan de Universele Verklaring.Guinness Records: Largest Book of Signatures
Op 9 december 1998 aanvaardden de VN de Verklaring over Mensenrechtenverdedigers. De verklaring garandeert het recht op vrijheid van vereniging en communicatie met andere organisaties, het recht op informatie en het recht op effectieve bescherming door het recht. Iedereen heeft het recht `nieuwe ideeën en beginselen ten aanzien van de mensenrechten te ontwikkelen en die uit te dragen' en `individueel of in vereniging met anderen, deel te nemen aan vreedzame acties tegen schendingen van mensenrechten en fundamentele vrijheden'. De verklaring waarborgt ook het recht om middelen en hulp te werven, ook van buiten de grenzen van het land. Er is sinds 2000 een speciale rapporteur van de VN voor mensenrechtenverdedigers.UN Special Rapporteur on the Situation of Human Rights Defenders
thumb|150px|Postzegel, Faeröer, 1998
Andere internationale dagen voor mensenrechten Van alle internationale dagen die verband houden met mensenrechten zijn er twee die wereldwijd de grootste bekendheid genieten, beide ingesteld lang vóór de oprichting van de Verenigde Naties. Dat zijn 8 maart, internationale vrouwendag, en 1 mei, Dag van de arbeid.
De VN stelden door de jaren heen internationale dagen in om mensenrechtenonderwerpen en de mensenrechten van bepaalde groepen, plus de bijbehorende VN-programma's, onder de aandacht te brengen.United National International Days Naast 10 december zijn die internationale dagen onder meer: 20 februari: Dag van de sociale rechtvaardigheid 21 maart: dag voor de uitbanning van rassendiscriminatie 3 mei: Dag van de persvrijheid 20 juni: Dag van de vluchteling 26 jun:, Dag van steun aan slachtoffers van marteling 23 augustus: Dag van de herdenking van de slavenhandel 21 september: Dag van de vrede 16 november: Dag van de verdraagzaamheid 20 november: Dag van de rechten van het kind 25 november, Dag van de uitbanning van geweld tegen vrouwen 2 december, Dag van de Afschaffing van de Slavernij 3 december: Dag van de mensen met een beperking 18 december, Dag van de migranten
De datum van 10 december is ook: De sterfdag van Alfred Nobel (1833-1896) en sinds 1901, meestal de dag waarop de Nobelprijzen worden uitgereikt, de Nobelprijs voor de Vrede in Oslo en de andere Nobelprijzen in Stockholm; De Internationale Dag van de Dierenrechten, die in 1998 uitgeroepen door de organisatie Uncaged en die in diverse landen navolging heeft gekregen. Ook in Nederland is aan die dag in sommige jaren bekendheid gegeven.
Viering van 10 december Op 10 december 1961 werd voor het eerst door leden van de dat jaar opgerichte groep Appeal for Amnesty een reusachtige kaars aangestoken op Trafalgar Square in Londen. In 1962 ging de organisatie Amnesty International heten. De kaars bleef het centrale symbool van de organisatie en werd elk jaar op 10 december aangestoken voor de 'Gevangene van het jaar'.
10 december wordt aangegrepen door regeringen, intergouvernementele organisaties zoals de Verenigde Naties en de Raad van Europa en niet-gouvernementele organisaties om aandacht te vragen voor het bewustzijn van mensenrechten. Amnesty International, Human Rights WatchHuman Rights Watch 10 December 2014 en de Internationale Federatie voor de Mensenrechten stellen 10 december vooral in het teken van individuen, namelijk mensenrechtenverdedigers, overlevenden en slachtoffers.
Over de hele wereld vinden op 10 december evenementen voor mensenrechten plaats. Daaronder zijn demonstraties, wakes, fakkeltochten, handtekeningenacties, tentoonstellingen, seminars, discussiebijeenkomsten, concerten, filmprogramma’s en festivals. Een overzicht van vieringen dat de Verenigde Naties in 2013 uitbracht noemt voorbeelden uit tientallen landen verspreid over de wereld.Human Rights Day Celebrated Around the World (2013)
In Nederland en België wordt in de meeste gemeenten aandacht gegeven aan 10 december. Een schrijfmarathon wordt jaarlijks op die datum georganiseerd door nationale afdelingen van Amnesty International, ook op diverse plaatsen in Nederland en België.Schrijfmarathon Amnesty International
In de Verenigde Staten is er een officiële Mensenrechtenweek, de week van 10 december tot 15 december (de dag in 1791 dat de Bill of Rights werd toegevoegd aan de Amerikaanse Grondwet).President of the United States of America, Proclamation, December 7, 1973
De Verenigde Naties brachten een lijst uit van meer dan vijftig ideeën voor de viering van 10 december.United Nations: More than 50 ideas for commemorating the Universal Declaration Onder meer wordt die dag gevierd op grote stadspleinen, soms met en soms zonder instemming van de autoriteiten. In het nieuws kwamen daardoor bijvoorbeeld het Plaza de la Constitución in Mexico-Stad; het Wenceslasplein in Praag; het Plaza de Mayo in Buenos Aires; het Onafhankelijkheidsplein in Kiev; en het Vrijheidsplein in Tbilisi. Ook op het Rode Plein in Moskou is ondanks grote politieaanwezigheid rond 10 december gedemonstreerd.Rally Defying Putin’s Party;
Overigens organiseren ook regeringen die grootschalig de mensenrechten schenden vaak activiteiten op 10 december, om hun ‘eigen invulling’ van de mensenrechten te manifesteren. Zo organiseerde de regering van Guatemala, met indertijd een zeer slechte reputatie op het gebied van de mensenrechten, in 10 december 1992 overal in het land folkloristische optochten, maar geen aandacht gaf aan het feit dat op die dag de Nobelprijs voor de Vrede werd uitgereikt aan Rigoberta Menchú, een uit Guatemala afkomstige activiste voor de rechten van inheemsen.Sanford, Victoria. Buried Secrets: Truth and Human Rights in Guatemala (Palgrave Macmillan 2003). Ook de overheden van RuslandHuman Rights Day 2014 en ChinaJeffries, Ian. Political Developments in Contemporary China: A Guide (Routledge 2011) p, 406 hebben een eigen politieke invulling gegeven aan 10 december.
+ Elke jaar kiest de mensenrechtenafdeling van de Verenigde Naties een thema voor 10 december.United Nations Human Rights Day Jaar Thema 2003 De Mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties 2004 Mensenrechteneducatie 2005 De strijd tegen marteling 2006 Mensenrechten en armoede 2007 Menselijke waardigheid en gerechtigheid voor allen 2008 60ste verjaarDag van de Universele Verklaring 2009 Non-discriminatie 2010 Spreek je uit, stop discriminatie 2011 Vier de mensenrechten 2012 Mijn stem telt 2013 Twintig jaar werken voor jouw rechten 2014 Mensenrechten 365 (dus voor alle dagen van het jaar) 2015 Onze rechten, onze vrijheden, voor altijd 2016 Kom vandaag op voor iemands rechten! 2017 Gelijkheid, rechtvaardigheid en waardigheid 2018
Mensenrechtenverdedigers en prijzen Aan mensenrechtenverdedigers worden rond 10 december diverse prijzen uitgereikt.
Mensenrechtenverdedigers die op 10 december de Nobelprijs voor de Vrede kregen waren onder meer: 1964: Martin Luther King, VS, activist voor burgerrechten 1968: René Cassin, Frankrijk, redacteur van de Universele Verklaring 1974: Seán MacBride, Ierland, medeoprichter van Amnesty International 1975: Andrej Sacharov, Sovjet-Unie, gewetensgevangene, dissident en wetenschapper 1977: Amnesty International 1980: Adolfo Pérez Esquivel, Argentinië, ex-gewetensgevangene, activist tegen gedwongen verdwijning 1983: Lech Wałęsa, Polen, ex-gewetensgevangene, oprichter van Solidarność 1984: Desmond Tutu, Zuid-Afrika, voorzitter van de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie 1986: Elie Wiesel, VS, auteur over de holocaust en activist voor mensenrechten 1991: Aung San Suu Kyi, Birma, gewetensgevangene 1992: Rigoberta Menchú Tum, Guatemala, activiste voor de rechten van inheemse volken 1993: Nelson Mandela, Zuid-Afrika, voormalig politiek gevangene 2000: Kim Dae-jung, Zuid-Korea, ex-gewetensgevangene en ex-president 2002: Jimmy Carter, VS, ex-president, oprichter van het Carter Institute for Human Rights 2003: Shirin Ebadi, Iran, ex-gewetensgevange, advocaat 2004: Wangari Muta Maathai, Kenia, ex-gewetensgevangene 2010: Liu Xiaobo, China, gewetensgevangene 2011: Ellen Johnson Sirleaf, Leymah Gbowee en Tawakkul Karman, activisten voor vrouwenrechten