Griekenland (Grieks: Ελλάδα, Elladha, formeel en historisch: Ελλάς, Ellas, 'Hellas'), officieel de Helleense Republiek (Grieks: Ελληνική Δημοκρατία, Elliniki Dimokratia), is een land in Zuidoost-Europa, bestaande uit het zuidelijkste deel van het Balkanschiereiland grenzend aan Albanië, Noord-Macedonië, Bulgarije en Turkije. De hoofdstad en grootste stad van Griekenland is Athene. Griekenland heeft een bevolking van ruim 10 miljoen inwoners.
Het vasteland van Griekenland wordt omgeven door de Middellandse Zee (in het zuiden), de Ionische Zee (in het westen) en de Egeïsche Zee (in het oosten). Griekenland bestaat naast het vasteland uit een groot aantal eilanden. De eilanden vormen samen ongeveer 20% van het landoppervlak. De grootste eilanden zijn Kreta, Evia (Euboea), Lesbos en Rhodos.
Het oude Griekenland is gezien als de bakermat van de Europese en westerse cultuur. Hoewel in eerdere eeuwen al sprake was van de Cycladische, Minoïsche en Myceense beschaving, geldt de cultuur die vanaf de 8e eeuw voor Christus opkwam daarbij als beginpunt. Hier kwam de democratie als staatsvorm tot ontplooiing, werden belangrijke wetenschappelijke principes bedacht en ontdekt en kwamen de westerse filosofie en de westerse literaire canon, het westerse theater, architectuur en de Olympische Spelen tot ontwikkeling. De oude Grieken bewoonden stadstaten zoals Athene, Sparta en Thebe. Vanaf de tijd van Alexander de Grote (4e eeuw v.Chr.) verspreidden de Oudgriekse taal en de hellenistische cultuur, en later ook de Grieks-Orthodoxe Kerk zich over een wijdverbreid gebied. Ook onder Romeins en Byzantijns bestuur was de Griekse cultuur alomtegenwoordig. Tot een eigen staat kwam het pas in 1830, toen de Grieken zich na een Onafhankelijkheidsoorlog losmaakten van het Ottomaanse Rijk, dat de Byzantijnse heerschappij had opgevolgd. In de decennia die volgden, groeide Griekenland tot zijn huidige omvang.
Sinds 1974 is Griekenland een democratie en een republiek, nadat het vanaf 1832 met tussenpozen een monarchie was. Het land trad in 1981 als tiende land toe tot de Europese Economische Gemeenschap, de voorloper van de Europese Unie. Het betaalmiddel is de euro. Hoewel de Griekse staatsschuldencrisis grote gevolgen had voor de economie en de samenleving, geldt Griekenland als economisch hoogontwikkeld en relatief welvarend.
Naam De formele naam van Griekenland in het Grieks is Ελλάς (Ellás), waarvan 'Hellas' een internationaal gangbare transliteratie is. Deze naam wordt door sommige Grieken ook in andere talen geprefereerd ("Welcome to Hellas!") en Grieken noemen zich ook in andere talen wel Hellenen, naar het Griekse woord Έλληνες (Hellênes, modern uitgesproken als Ellines).
De Nederlandstalige naam Griekenland en verwante namen in veel andere talen komen van het Latijnse Magna Graecia (= Groot Griekenland), waarmee de Romeinen aanvankelijk het door Grieken gekoloniseerde deel van Zuid-Italië en later de volledige door Grieken bewoonde wereld aanduidden. Overigens komt dit woord op zijn beurt wel weer uit het Griekse Γραικός (Graikós) voort, volgens Aristoteles een oude naam voor het Griekse volk.
Geschiedenis
Oudheid thumb|Akropolis De eerste sporen van de Griekse beschaving zijn 6000 jaar oud. Dit maakt het waarschijnlijk dat de Griekse beschaving is begonnen rond 4000 v.Chr. Tot 1000 v.Chr. heersten in het gebied dat nu Griekenland is verschillende leiders van diverse afkomst.
Het gebied groeide in deze eeuwen uit tot een mengsel van onafhankelijke stadstaten, waarvan vele kolonies in het Middellandse Zeegebied vestigden. De klassieke Griekse cultuur, die rond Athene wordt gecentreerd, bereikte haar hoogtepunt in de vijfde eeuw voor Christus alvorens de Griekse stadstaten in 338 v.Chr. door Philippus II van Macedonië werden verenigd met de Macedonische gebieden.
Romeinse en Byzantijnse tijd en verovering door de Turken Het gebied werd later beheerst door de Romeinse en Byzantijnse imperia, waarin de Griekse cultuur een prominente rol speelde, voornamelijk in het Byzantijnse Rijk, dat Constantinopel (vandaag Istanboel in Turkije) als hoofdstad had. Het huidige Griekenland vormde lange tijd een onbeduidende provincie: het échte leven speelde zich af in Constantinopel dat het nieuwe centrum van de Grieks-Byzantijnse cultuur was.
Van de vijfde tot en met de elfde eeuw werd het gebied van het huidige Griekenland vaak geteisterd door invallen en plunderingen. Na de 11e eeuw openbaarde zich een cultureel herstel, waarvan de orthodoxe kerken met hun mozaïeken en fresco's getuigenis afleggen.
In 1456 werd het grootste deel van het huidige Griekenland veroverd door de Ottomanen, die drie jaar eerder de hoofdstad Constantinopel hadden veroverd. Vervolgens was Griekenland gedurende bijna vier eeuwen onderdeel van het Ottomaanse Rijk, dat bestuurd werd vanuit Istanboel, het vroegere Constantinopel.
Naar het moderne Griekenland miniatuur|Zo groeide het Koninkrijk Griekenland vanaf de onafhankelijkheid in 1832 (het paarse gebied) naar zijn huidige omvang. In 1821 begon de Griekse opstand tegen de Turkse overheersing, hoewel de opstand zich in eerste instantie richtte op de vervolging en verjaging van lokale Griekse moslims. In 1832 werd Griekenland (op delen van Macedonië en Thracië na) onafhankelijk en vestigde zich een constitutionele monarchie. Tijdens de Eerste Wereldoorlog en de Grieks-Turkse Oorlog streden de partijen om deze gebieden en om delen van het westen van Anatolië (Turkije). In 1923 werd een bevolkingsuitwisseling tussen Turkije en Griekenland overeengekomen en werden de grenzen van de huidige staat getrokken.
De Tweede Wereldoorlog betekende ook voor de Grieken een grote ramp. In 1941 werd het land door Italië, Duitsland en Bulgarije bezet. Er ontstond een grote partizanenbeweging met 1,8 miljoen deelnemers op een bevolking van bijna 9 miljoen mensen. De oorlog kostte 500.000 Grieken het leven, mede door de hongersnood van 1941-1942, toen zeker 300.000 Grieken stierven. Onder de slachtoffers van de oorlog waren 50.000 van de 70.000 Griekse Joden, een percentage dat even hoog ligt als in Nederland.
Aansluitend op de bevrijding in 1945 ontstond een burgeroorlog tussen de communistische en behoudende partizanenlegers. De communisten verloren. Op 21 april 1967 kwam via een militaire staatsgreep het zogenoemde Kolonelsregime aan de macht. In 1974 werd er een democratische republiek gevestigd en werd de monarchie na een referendum afgeschaft.
Griekenland is lid van de NAVO sinds 18 februari 1952, dezelfde dag dat ook buurland Turkije lid werd. Sinds 9 augustus 1949 is Griekenland lid van de Raad van Europa en sinds 1 januari 1981 ook van de Europese Unie. Met 25 andere landen heeft het de Verdragen van Schengen ondertekend. Op 1 januari 2001 voegde Griekenland zich als 12e land bij de Eurogroep. Dit betekent dat Griekenland de euro als wettig betaalmiddel heeft.
Geografie
alt=Berg, man met ezel.|miniatuur|De Olympus is de hoogste berg van Griekenland en speelt een belangrijke rol in de Griekse mythologie.
Griekenland ligt in Zuid-Europa, in het oostelijk deel van de Middellandse Zee. Ten noorden grenst het aan de Balkan, in het oosten tegen Turkije en voor de rest is het omgeven door de Middellandse Zee waar zeer veel Griekse eilanden liggen. Het heeft een oppervlakte van 131.957 km² waarvan 1.310 km² bedekt door water. De landsgrenzen zijn in totaal lang, waarvan met Bulgarije , Albanië , Noord-Macedonië en Turkije . De totale kustlijn is vele malen langer ().
Griekenland is een bergachtig land, het Pindosgebergte is een uitgestrekt bergmassief in het noordwesten van het land met een lengte van zo'n 160 kilometer. Het hoogste punt van het land is de berg Olympus met de piek op boven zeeniveau. Door de ligging op de grens van de Afrikaanse Plaat en de Euraziatische Plaat zijn aardbevingen een regelmatig terugkerend verschijnsel.
Flora en fauna Griekenland heeft vierentwintig nationale parken.
De flora van Griekenland omvat tegen de 5000 soorten hogere planten, hetgeen in verhouding tot het niet zo grote landoppervlak een groot aantal is. Een deel van de verklaring hiervoor is dat Griekenland door de zuidelijke ligging in de ijstijden relatief buiten schot is gebleven voor de verwoesting en sterke verarming door de alles kaal schrapende ijsmassa's. De soorten die in het gebied voorkwamen konden zich voor een groot deel handhaven. In Nederland bijvoorbeeld hebben na de ijstijden vrijwel alle hogere planten zich vanuit zuidelijker gelegen streken opnieuw moeten vestigen. miniatuur|Mediterraan landschap rond het Ionische eiland Lefkada, gelegen voor de Griekse westkust.
Een andere reden voor de rijkdom is het 'verbrokkeld' karakter van Griekenland: door de vele eilanden konden zich op veel plaatsen soorten ontwikkelen die nergens anders voorkomen: endemische soorten. Ten slotte is de variatie aan klimaat in Griekenland, vanaf volkomen mediterraan tot de eeuwige sneeuw op de Olympus, groot. Behalve in de temperatuur zijn er ook belangrijke variaties in de hoeveelheid regen die per streek jaarlijks valt. Griekenland telt ongeveer evenveel soorten als het circa viermaal zo grote Spanje, dat toch ook tal van gebergten en een grote diversiteit aan klimaten heeft. Het enige deels in Europa gelegen land dat per oppervlakte even divers is als Griekenland, is Turkije waar volgens een recente telling 9222 hogere plantensoorten zouden voorkomen (en ook daar is de reden 'verbrokkeling': Turkije kent veel geïsoleerd liggende gebergten).
Belangrijke families van plantensoorten zijn de Asteraceae, Fabaceae, Campanulaceae, Boraginaceae, Brassicaceae en Orchidaceae en de grassen, naast veel andere. Het gehele jaar door zijn volop bloeiende planten aan te treffen: in januari tot maart veel orchideeën en lelieachtigen, iets later in het jaar de koolachtigen, gevolgd door een lawine van klokjesbloemen, primula's, en distelachtigen midden in de zomer. In de laaglanden zijn de zomers kurkdroog en de vegetatie verdort, maar hoog in de bergen staat juist dan alles in bloei. De bloei van de soorten verloopt naarmate het jaar volgt naargelang de hoogte boven zeeniveau en in augustus staan op de Pindus en Olympus nog heel wat soorten in bloei. Een eiland als Kreta heeft op een derde van de oppervlakte van Nederland circa 2000 plantensoorten waarvan circa 10% nergens anders voorkomt.
De fauna van Griekenland telt naast een beperkt aantal zoogdieren tientallen soorten reptielen, waaronder drie soorten zeeschildpadden (de groene zeeschildpad, de lederschildpad en de onechte karetschildpad, die er ook eieren legt), de Griekse landschildpad, de hardoen en de Europese kameleon, circa 400 vogelsoorten en vele duizenden insectensoorten waaronder tientallen vlinders en duizenden vliegen en wespen (in brede zin, hierbij inbegrepen de bijen). Voor vogelliefhebbers zijn de grote meren in het noordwesten bij de grenzen van Albanië en het land Noord-Macedonië een bekende plaats, evenals de Maritsa-delta (Evrosdelta) helemaal in het Noordoosten. Ook diverse eilanden hebben hun speciale soorten zoals Eleonora's valk op Lesbos, Chios en Kreta; op dat laatste eiland komt de vale gier weer meer voor.
Demografie alt=Zicht vanuit de lucht op Thessaloniki.|miniatuur|Thessaloniki, de tweede stad van Griekenland. Volgens de Nationale Statistische Dienst van GriekenlandVolks- en woningtelling 2011: Voorlopige uitslagen van het aantal inwoners (p. 3 Σύνολο Χώρας) had het land in 2011 10.787.690 inwoners, waarvan 5.303.690 mannen en 5.484.000 vrouwen. Ongeveer twee derde van de Grieken woont in stedelijke gebieden, een kwart van de Grieken woont in of rond Athene.