Een koolhydraatarm dieet of weinig-koolhydratendieet is een eetpatroon dat de consumptie van koolhydraten beperkt, meestal voor gezondheidsredenen zoals vermindering van overgewicht. Voedingsmiddelen die een grote hoeveelheid verteerbare koolhydraten bevatten (zoals brood, pasta, aardappelen, rijst) worden beperkt of vervangen door voedingsmiddelen die een hoger percentage proteïnen en vetten (zoals vlees, vis, en sojaproducten) en vaak andere voedingsmiddelen die een relatief lage hoeveelheid koolhydraten bevatten (zoals groene bladgroenten).
De American Academy of Family Physicians geeft de volgende definitie van koolhydraatarm dieet:
Koolhydraatarme diëten beperken de calorische inname door het verminderen van de consumptie van koolhydraten tot 20 tot 60 g per dag (meestal minder dan 20 procent van de dagelijkse calorische inname). De consumptie van proteïnen en vetten wordt verhoogd om gedeeltelijk te compenseren voor de calorieën die oorspronkelijk van koolhydraten afkomstig waren.
Deze definitie is typisch voor de meeste bronnen, alhoewel er geen universele definitie vastgesteld is. Zulke diëten zijn over het algemeen ketogeen (dat wil zeggen, zij beperken de koolhydraatinname in dusdanige mate om ketose te veroorzaken), zoals de inductiefase van het Atkins-dieet.Stefanov, Sebastien: Do Low-Carb Diets Work?, AskMen.comHanlon, Kathie: The Low-Down on Low-Carbohydrate Diets, Vanderbuilt University Sommige bronnen beschouwen echter de minder beperkende varianten ook als "koolhydraatarm".Dolson, Laura: What is a Low Carb Diet?, About.com: Low Carb Diets
Naast overgewicht, worden koolhydraatarme diëten vaak besproken als behandelingen voor sommige andere aandoeningen, zoals kanker, stress, suikerverslaving, diabetesDiabetes Group Backs Low-Carb Diets, U.S. News and World Report en epilepsie.Kossoff, Eric: Do ketogenic diets work for adults with epilepsy? Yes!, Epilepsy.comNewman, Bettina: , Prevention MagazineSchachter, Steven C.: , Epilepsy.comBrownlee, Christen: MODIFIED ATKINS DIET CAN CUT EPILEPTIC SEIZURES IN ADULTS, Press Release, Johns Hopkins Medicine. Gearchiveerd op 28 mei 2023.Kleffman, Sandy: High-fat, low-carb diet miracle for epileptic kids, Oakland Tribune
Geschiedenis Begin Sommige antropologen geloven dat de vroegste mensen jagers-verzamelaars waren, die een dieet hadden dat een hoge mate van zowel proteïnen als vetten bevatte, en grotendeels laag in koolhydraten.Thomas Samaras, Andrzej Bartke, Christopher David Rollo: Human Body Size and the Laws of Scaling, p. 173-174, Nova Science Publishers, 2007, Peter S. Ungar, Mark Franklyn Teaford: Human Diet: Its Origin and Evolution, p. 49, Bergin & Garvey, 2002, .
Het eten van vlees is reeds lange tijd geïdentificeerd als de primair drijvende kracht achter de evolutie van de vroege mensen Er bestaan inderdaad sommige geïsoleerdere beschavingen die tot de dag van vandaag volgens dit soort diëten eten. De opkomst van landbouw is verantwoordelijk geweest voor de geleidelijke stijging van het percentage koolhydraten in het menselijke dieet. Vooral in het moderne tijdperk was een zeer grote toename te zien van bewerkte koolhydraten in zogenaamde Westerse maatschappijen.
In 1863 publiceerde William Banting, een Engelse begrafenisondernemer met obesitas zijn boek "Letter on Corpulence Addressed to the Public". Hierin beschreef hij een dieet tegen overgewicht waarbij men geen brood, boter, melk, suiker, bier en aardappelen eet. Zijn boek was zo populair dat sommige mensen de term "Banting" gebruikten voor wat gewoonlijk lijnen of diëten wordt genoemd.
In 1967 publiceerde dr. Irwin Stillman zijn boek The Doctor's Quick Weight Loss Diet. Het "stillmandieet" is een proteïnenrijk, koolhydraatarm- en vetarm dieet. Het wordt beschouwd als een van de eerste koolhydraatarme diëten die in de Verenigde Staten populair zijn geworden.1967: the Stillman diet - History Of Diets, Part 12 - protein diet Men's Fitness. Gearchiveerd op 19 oktober 2015. Andere laag-koolhydraten diëten in de jaren 1960 zijn het LuchtmachtdieetAir Force Diet. Toronto, Canada, Air Force Diet Publishers, 1960. en het Drinking Man's Diet.Gardner Jameson and Elliot Williams (1964) The Drinking Man's Diet. San Francisco: Cameron. (2004) Revised Ed., . Zie ook Alan Farnham (2004) “The Drinking Man’s Diet”, Forbes.com. Gearchiveerd op 3 juni 2023. De Oostenrijkse arts Wolfgang Lutz publiceerde zijn boek Leben Ohne Brot (Leven zonder brood) in 1967.Lutz, Wolfgang; Allan, C.B. Life Without Bread . McGraw-Hill; 2000, . English language, 1st Ed. Het boek werd echter nauwelijks opgemerkt in de Engelssprekende wereld.
In 1972 publiceerde dr. Robert Atkins zijn boek Dr. Atkins Diet Revolution, dat een dieet bepleitte met weinig koolhydraten dat hij succesvol had gebruikt in de behandeling van zijn patiënten in de jaren zestig (waarbij hij het dieet zelf ontwikkelde op basis van een ongespecificeerd artikel uit de Journal of the American Medical Association).The History of the Atkins Diet‚ A Revolutionary Lifestyle Het boek werd een groot succes, maar vanwege onderzoek uit die tijd dat suggereerde dat er risico's verbonden waren aan de overmatige consumptie van vet en proteïnen, werd het boek vaak bekritiseerd door de mainstream medische gemeenschap als gevaarlijk en misleidend, wat de populariteit ervan op dat moment beperkte.A critique of low-carbohydrate ketogenic weight reduction regimens. A review of Dr. Atkins' diet revolution., Journal of the American Medical Association, 1973 Later in dat decennium publiceerden Walter Voegtlin en dr. Herman Tarnower respectievelijk de boeken die het paleodieet en het Scarsdaledieet bepleitten. Deze boeken werden een matig succes.
Het begrip van de glykemische index was uitgevonden in 1981 door dr. David Jenkins. Dit begrip beoordeelt voedingsmiddelen op basis van hun effect op het bloedsuikerniveau—waarbij snel verteerde enkelvoudige koolhydraten een snelle toename en langzaam verteerde koolhydraten zoals hele granen een langzamere toename veroorzaakten.DJ Jenkins et al (1981) "Glycemic index of foods: a physiological basis for carbohydrate exchange." Am J Clin Nutr 34; 362-366
Koolhydraatarme diëten sinds de jaren 1990 In de jaren 1990 publiceerde dr. Robert Atkins zijn boek Dr. Atkins New Diet Revolution en andere artsen begonnen boeken te publiceren gebaseerd op dezelfde principes. Dit kan als het begin aangemerkt worden van de "koolhydraatarmrage".PBS News Hour: Low Carb Craze Gedurende de late jaren 1990 en vroege jaren 2000 werden koolhydraatarme diëten populair in de Verenigde Staten (volgens sommige tellingen deed op het hoogtepunt maar liefst 18% van de bevolking een koolhydraatarm dieet)Americans Look for Health on the Menu: Survey finds nutrition plays increasing role in dining-out choices ) en die verspreidden zich naar veel andere landen. Deze diëten waren zelfs opgemerkt door de voedselfabrikanten en restauranteigenaren omdat deze diëten hun omzet beïnvloedden (in het bijzonder Krispy KremeLow-Carb Diets Trim Krispy Kreme's Profit Line). Dit was ondanks het feit dat de mainstream medische gemeenschap de koolhydraatarme diëten bleef bekritiseren als een gevaarlijke trend.Sachiko T. St. Jeor, RD, PhD; Barbara V. Howard, PhD; T. Elaine Prewitt, RD, DrPH; Vicki Bovee, RD, MS; Terry Bazzarre, PhD; Robert H. Eckel, MD;, Dietary Protein and Weight Reduction: A Statement for Healthcare Professionals From the Nutrition Committee of the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism of the American Heart Association, American Heart Association, 2001.Research Reaffirms Role of Complex Carbohydrates in Weight LossThe American Kidney Fund: American Kidney Fund Warns About Impact of High-Protein Diets on Kidney Health Het is echter nuttig om op te merken dat veel van de artsen en instituties tegelijkertijd stilzwijgend hun eigen adviezen begonnen aan te passen om dichter te komen bij de koolhydraatarmaanbeveling (bijvoorbeeld het eten van meer proteïnen, minder zetmeel te eten, en de consumptie van sappen bij kinderen te verminderen).The Use and Misuse of Fruit Juice in Pediatrics De voorstanders van koolhydraatarme diëten deden zelf ook een aantal aanpassingen zoals het elimineren van transvetten.Atkins diet boss: 'Eat less fat'. BBC News. Gearchiveerd op 19 augustus 2023.The Atkins Essentials: A Two-Week Program to Jump-start Your Low Carb Lifestyle, , p. 23 Veel van de dieetboeken en dieetgoeroes die in deze periode verschenen distantieerden zichzelf bewust van Atkins en het begrip weinig koolhydraten (vanwege de controverses) zelfs al waren hun aanbevelingen grotendeels gebaseerd op dezelfde principes (bijvoorbeeld het zonedieet).Sears, Barry; Lawren, Bill: Enter the Zone, Regan Books, 1995, Brand-Miller, Jennie; Foster-Powell, Kaye; McMillan-Price, Joanna: The Low GI Diet Revolution: The Definitive Science-Based Weight Loss Plan, Marlowe & Company, Daarom is het vaak te betwisten welke diëten echt koolhydraatarme diëten zijn en welke niet. De jaren 1990 en 2000 zagen ook de publicatie van een toenemend aantal klinische studies die de effectiviteit en de veiligheid van koolhydraatarme diëten onderzochten (zie medisch onderzoek).
Na 2004 begon de populariteit van deze trend af te nemen hoewel het nog steeds zeer populair blijft. Ondanks de vermindering in populariteit heeft deze dieettrend langzamerhand stilzwijgend de aandacht getrokken binnen de medische wetenschappelijke gemeenschap.Rosen, Evan David: Weighing In On the Low Carb Diet Controversy, Defeat Diabetes FoundationBurros, Marian: EATING WELL; The Post-Atkins Low Carb Diet, The New York Times
Theorie en praktijk De term koolhydraatarmdieet wordt vandaag het sterkst in verband gebracht met het Atkins-dieet. Er is echter een verzameling andere diëten die in mindere of meerdere mate dezelfde principes delen (bijvoorbeeld het Zonedieet, het Protein Power Lifeplan, het Go Lower dieetgo lower: the real food diet that works en het South Beach-dieet).Dolson, Laura: Popular Low Carb Diet Plans, About.com: Low Carb Diets Er is daarom geen breed geaccepteerde definitie wat een koolhydraatarmdieet precies is. Het is belangrijk om op te merken dat het niveau van de consumptie van koolhydraten zoals gedefinieerd door medische onderzoekers kan verschillen van het niveau van koolhydraten gedefinieerd door dieetadviseurs. Voor de doeleinden van deze, richten we de aandacht op diëten die de inname van koolhydraten in de voeding in dusdanige mate reduceren om dramatisch de productie van insuline in het lichaam te verminderen of te elimineren, en om de ketosis (de productie van ketonen die gebruikt worden als energiebron in plaats van glucose) te stimuleren.