thumb|Bloed onder de microscoop
Bloed is een essentiële lichaamsvloeistof die door het hart en via de bloedvaten door het lichaam van gewervelde dieren wordt getransporteerd. Het vervult een belangrijke rol bij het handhaven van de homeostase door zuurstof, voedingsstoffen, hormonen en andere stoffen naar de lichaamscellen te vervoeren.
Bloed bestaat uit twee hoofdcomponenten: plasma en bloedcellen. Plasma vormt ongeveer 55% van het bloed en bestaat vooral uit water, waarin onder andere eiwitten, glucose en mineralen zijn opgelost. De bloedcellen bestaan uit rode bloedcellen (erytrocyten), witte bloedcellen (leukocyten) en bloedplaatjes (trombocyten). Rode bloedcellen bevatten hemoglobine, een eiwit dat zuurstof bindt in de longen en deze transporteert naar de weefsels.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen arterieel en veneus bloed. Arterieel bloed stroomt vanuit het hart naar de organen, bevat een hoge concentratie zuurstof en heeft een helderrode kleur. Veneus bloed stroomt vanuit de weefsels terug naar het hart, bevat minder zuurstof en meer koolstofdioxide en is donkerder van kleur. Het kleurverschil wordt veroorzaakt door de mate waarin hemoglobine met zuurstof is verzadigd.
Kennis van de samenstelling en eigenschappen van bloed is van groot belang in de geneeskunde en diagnostiek. Bloedonderzoek geeft veel informatie over de zuurstofvoorziening, stofwisseling, immuunfunctie en de algemene gezondheidstoestand van een patiënt.
Mens Een volwassen man heeft gemiddeld 5 tot 6 liter bloed, bij een volwassen vrouw is dat 4 tot 5 liter., "Biology and Anatomy & Physiology Helps: Blood," 2013. Dat komt neer op 60-98 ml bloed per kg lichaamsgewicht. Per vierkante meter m² lichaamsoppervlak komt dat bij mannen neer op 2,8 liter bloed per vierkante meter en bij vrouwen op 2,4 l/m².
Bloedarmoede is een tekort aan rode bloedcellen. Hemofilie is een zeldzame erfelijke aandoening bij mannen die het klonteren van bloed belet of vermindert, waardoor de patiënt zelfs bij een kleine verwonding lang blijft bloeden. Sepsis of bloedvergiftiging is een ontsteking in het hele lichaam van het bloed of de lymfe, maar komt dus niet alleen in het bloed voor. De hematologie is de geneeskunde van het bloed, de bloedvormende organen en de lymfeklieren.
Transport Bij complexere dieren zorgt bloed dankzij ademhalingspigmenten als hemoglobine in rode bloedcellen of hemocyanine voor de aanvoer van zuurstof van de longen naar de cellen. Bij kleinere organismes wordt bloed niet gebruikt voor de aanvoer van zuurstof en dit heeft daarom geen transporteiwit. Daardoor is het kleurloos, zodat het meer op lymfe lijkt.
Glucose wordt, opgelost in het bloedplasma, van het maag-darmstelsel ook door het bloed naar de cellen in de verschillende weefsels gebracht, waar het samen met zuurstof voor de celademhaling wordt gebruikt. Het in de cellen gevormde verbrandingsproduct koolstofdioxide wordt door het bloed vervolgens terug naar de longen vervoerd, die het via diffusie in de longhaarvaten uitscheiden aan de buitenlucht.
De bij de glucoseverbranding in spierweefsel vrijgekomen warmte wordt, dankzij de hoge soortelijke warmte van water, door het bloed zeer effectief afgevoerd en over het lichaam verspreid. Bij rusttoestand van het lichaam wordt vooral warmte afkomstig van de stofwisseling in de lever door het bloed gelijkmatig over het lichaam verspreid.
Het volumepercentage van de rode bloedcellen heet hematocriet.
Samenstelling Bloedplasma bestaat uit de basisvloeistof water, met daarin verschillende bestanddelen opgelost. Die bestanddelen zijn elektrolyten, colloïdale bestanddelen en voedingsstoffen. Het vloeibare deel van het bloed, het water met alle daarin opgeloste mineralen en eiwitachtige stoffen, is het bloedplasma. Wanneer iemand als gevolg van een wond bloed verliest, wordt dat bloeden genoemd. Het bloed gaat dan stollen, waarbij zich op het gestolde bloed een gelig vloeibaar laagje vormt. In deze vloeistof, het bloed-serum, zitten behalve de stollingsfactoren alle bestanddelen van het plasma.
Bloed kan het best worden beschouwd als een vloeibaar weefsel. Het bloed van zoogdieren bestaat uit een dragende vloeistof, het bloedplasma waarin enerzijds verschillende bestanddelen zijn opgelost en waarin zich anderzijds drie hoofdsoorten bloedcellen in suspensie bevinden. Door centrifugering worden drie lagen onderscheiden naargelang van hun massadichtheid: het plasma is het lichtste deel en bevat ongeveer 55% van het volume, de rode bloedcellen of erytrocyten zijn het zwaarst en maken ongeveer 45% van het volume uit en daartussen bevindt zich een dun laagje van minder dan 1%, de buffy coat en met de witte bloedcellen of leukocyten en de bloedplaatjes of trombocyten.
Het bloed heeft een normale pH tussen 7,35 en 7,45. Het zuur-base evenwicht in het bloed wordt door chemische buffers geregeld.
Kleur Bij mensen en andere dieren waarvan het bloed hemoglobine bevat, is zuurstofrijk bloed helderrood. De kleur wordt veroorzaakt door het hemoglobine-molecuul met de eraan gebonden zuurstof. Zuurstofarm bloed is donkerder rood. Doordat aderen onder enkele lagen weefsel liggen, lijkt het bloed donkerder, waardoor de aderen niet rood, maar blauw doorschemeren door de huid. Hierdoor kon de misvatting ontstaan dat bloed in de aderen blauw is tot het wordt blootgesteld aan de lucht. Deze misvatting wordt bovendien versterkt door het feit dat in veel schematische medische afbeeldingen de aderen of de bloedvaten die zuurstofarm bloed bevatten blauw zijn getekend en de slagaderen of de bloedvaten die zuurstofrijk bloed vervoeren rood.
Het bloed van de degenkrabben en inktvissen is werkelijk blauw. Dit wordt veroorzaakt door het feit dat het bloed van de degenkrab geen hemoglobine bevat voor het zuurstoftransport, maar hemocyanine. Dit eiwit bevat een koperion in plaats van een ijzerion en geeft het bloed van de degenkrab een blauwe kleur. Daarnaast komt de bloedkleur roze voor bij de peniswormen en de armpotigen, en, dankzij een hoog gehalte aan galkleurstof, kleurt het bloed van het skinkengeslacht Prasinohaema groen.
IJsvissen die leven onder zeer lage temperaturen zijn organismen met wit bloed. Een zuurstofdragende stof blijkt niet nodig te zijn, aangezien er al genoeg zuurstof opgelost kan worden in het bloedplasma.Wetenschap in Beeld, nr. 10/2010 Hoe zit dat? Is alle bloed rood? p. 49 Link
Overzichten Functies Bloed heeft een groot aantal functies. Het draagt zorg voor de aan- en afvoer van: zuurstof koolstofdioxide hormonen voedingsstoffen: glucose aminozuren mineralen vitamines
bloed speelt ook een rol bij onze weerstand, dus tegen pathogenen: cellulaire immuniteit humorale immuniteit complementsysteem immunoglobuline of antistoffen bloedstolling bij verwondingen
en het verdeelt bij dieren met een constante lichaamstemperatuur de warmte over het lichaam.
Type cellen links|miniatuur|300px|Vorming van bloed met alle differentiaties
Bloed bestaat uit drie hoofdtypen van bloedcellen. Vanuit de myeloïde progenitorcel vindt in het lichaam de vorming van de verschillende soorten bloedcellen plaats: erytropoëse: de aanmaak van rode bloedcellen of erytrocyten die vooral met het eiwit hemoglobine zijn gevuld, dat het grootste gedeelte van het transport van zuurstofgas en koolstofdioxide verzorgt. Bij zoogdieren als de mens hebben de volgroeide rode bloedcellen geen celkern. leukopoëse: de aanmaak van witte bloedcellen in een groot aantal variëteiten: monocyten neutrofiele granulocyten eosinofiele granulocyten basofiele granulocyten trombopoëse: de aanmaak van bloedplaatjes.
Daarnaast leidt de lymfoïde progenitor cel tot de vorming van: B-cellen T-cellen natural killer-cellen dendritische cellen
Meer bestanddelen Bloedplasma bestaat uit de basisvloeistof water, met daarin onder andere opgelost:
elektrolyten: ionen, gevormd uit de dissociatie van zouten: natriumchloride, uiteengevallen in natriumkationen en chloride-anionen kalium-kationen magnesium-kationen calcium-kationen waterstofcarbonaat-anionen, een buffer voor het zuur-base-evenwicht colloïdale bestanddelen die uit talloze eiwitten bestaan, zoals transporteiwitten, waarvan albumine naar hoeveelheid het belangrijkste is, enzymen, zoals de stollingsfactoren, signaalstoffen, waaronder diverse hormonen, en antistoffen voedingsstoffen, waaronder glucose, cholesterol en een beetje zuurstof plus afvalproducten, waaronder kooldioxide)
Bloedarmoede Bloedarmoede wordt onderverdeeld naargelang van de onderliggende oorzaak:
Bij hemolytische anemie worden rode bloedcellen te snel venietigd. Een bijzondere vorm is sikkelcelanemie, die door een erfelijke afwijking wordt veroorzaakt in de samenstelling van de hemoglobine. Een van de 146 aminozuren in de beta-keten is veranderd. Hemolytische anemie kan ook worden veroorzaakt door bloedtransfusie van de verkeerde bloedgroep of door sommige bacteriën of parasieten.
Bij beenmergdepressie worden te weinig nieuwe bloedcellen gevormd in het rode beenmerg, bijvoorbeeld als gevolg van een virus, een geneesmiddel, een chemische stof of bestraling.
IJzergebreksanemie is een verminderde werking van de rode bloedcellen door een tekort aan hemoglobine.
Pernicieuze anemie is een auto-immuunziekte die vooral bij ouderen voorkomt. Het maagslijmvlies wordt beschadigd waardoor het lichaam niet langer genoeg vitamine B12 opneemt.
Hemorragische anemie is een tekort aan rode bloedcellen door bloeding. Dit komt ook in een chronische vorm voor door een kleine maar persistente bloedende inwendige zweer.
Taal Bloed is evenals onder meer het Duitse Blut en het Engelse blood ook een oude aanduiding voor verwantschap of afstamming die vroeger in het Nederlands vrij algemeen werd gebruikt, zoals in het volkslied Wiens Neerlands bloed door d'aadren vloeit van de dichter des vaderlands Hendrik Tollens. Dit begrip van bloed was in overdrachtelijke zin bedoeld, maar wordt tegenwoordig niet meer zo gebruikt.
Categorie:Fysiologie Categorie:Hart en vaatstelsel Categorie:Histologie Categorie:Lichaamsvocht Categorie:Weefsel