Buurman en Buurman (in Tsjechië bekend als ) is een van oorsprong Tsjechoslowaakse poppenanimatieserie, bedacht door de Tsjechische kunstenaars Lubomír Beneš en Vladimír Jiránek.
De serie is een stop-motion-animatie met slapstickkomedie, en gaat over de belevenissen van twee onhandige, maar positief ingestelde buurmannen die met vindingrijke ideeën allerlei huis-tuin-en-keukenproblemen proberen op te lossen.
De eerste aflevering werd voltooid in 1976 in het toenmalige Tsjecho-Slowakije. Vanaf de jaren 1980 werden de afleveringen aan tientallen landen ter wereld verkocht, waaronder Nederland. Mede dankzij Kees Prins en Siem van Leeuwen, die de twee personages voor de Nederlandse televisie van stemmen voorzagen, groeide de serie in Nederland uit tot een culthit. Na Tsjechië is Nederland het land waar de serie het populairst is.
Verhaal en personages
Karakters De beide buurmannen waar de serie om draait, proberen in elke aflevering een probleem in en om het huis op te lossen, zoals het ontstoppen van een gootsteen, het neerzetten van een nieuwe schutting of het verjagen van mollen of bijenzwermen. Ze zijn optimistisch ingesteld, vindingrijk en staan altijd klaar om elkaar te helpen. De oplossingen die ze bedenken zijn echter niet altijd even handig of efficiënt, en door hun geknutsel maken ze hun problemen meestal eerder groter dan kleiner. Toch gaan ze elke uitdaging vol goede moed aan, worden nooit boos en laten zich niet door tegenslag uit het veld slaan. Zo loopt bijna elke aflevering uiteindelijk goed af. Is het probleem eenmaal naar tevredenheid verholpen, dan maken de buurmannen een terugtrekkend gebaar met hun elleboog of geven elkaar een stevige handdruk.
Namen en uiterlijk links|miniatuur|In afleveringen 2 tot en met 29 heeft Mat een grijze trui. De beide buurmannen waren aanvankelijk naamloos. Doordat er in de serie niet werd gesproken, vonden de makers het niet nodig om de karakters een naam te geven. Op verzoek van jonge kijkers, die wilden weten hoe de personages heetten, werden de beide buurmannen vanaf aflevering 30 in 1989 alsnog van namen voorzien en luisterden ze voortaan naar Pat en Mat. Buurman Pat is het personage met een gele trui en een baret op zijn hoofd, terwijl buurman Mat te herkennen is aan zijn rode trui en blauwe muts.Van 1979 tot 1985 droeg Mat een grijze trui, in verband met censuur ten tijde van het communistisch regime (pré 1989). Zie de sectie "achtergrond" voor meer informatie.
De namen zijn afgeleid van de Tsjechische uitdrukkingen patlal en matlal, wat zoiets betekent als "onhandig" en "gênant". De namen werden zodanig gekozen dat ze, naar het idee van de makers, internationaal bruikbaar waren. Om de kijkers met de namen vertrouwd te maken, verschenen deze tussen 1989 en 1994 op de voordeuren van de personages.
Toch raakten de namen Pat en Mat niet overal ingeburgerd. Zo staan de personages in Nederland en Vlaanderen bekend als Buurman en Buurman, in Brazilië als Zeca e Joca, in Zwitserland als Sepp und Heiri, in Duitsland als Peter und Paul en in Rusland als Ťapa i Ljapa (Тяпа и Ляпа). Ook de titel van de serie verschilt per land. In Polen heet de serie bijvoorbeeld Sousedi ("Buren"), in Hongarije Kétbalkezesek ("Twee linkshandigen") en in IJsland Klaufabáróarnir ("De onhandige jongens").
Locatie Oorspronkelijk waren de beide personages elkaars bovenburen in een grauwe sovjetflat, die er van binnen uitzag als de gemiddelde Tsjechische huiskamer in de jaren 1970. Om aan de drukte van de stad te ontsnappen, beschikten de heren over een datsja op het platteland, waar ze zo nu en dan hun dagen doorbrachten. Vanaf 1989 woonden ze naast elkaar in een vrijstaande woning: Pat in een groene op nummer 12 en Mat in een gele op nummer 13. In 2002 verhuisden de buren naar een twee-onder-een-kapwoning.
Achtergrond
Ontstaan De serie ontstond in de jaren 1970, in het toenmalige Tsjecho-Slowakije, een land dat al voor de Tweede Wereldoorlog beschikte over een rijke traditie op het gebied van film en animatie. De Tsjechische filmmaker en illustrator Lubomir Beneš werkte in die tijd voor Studio Jiří Trnka, de studio die binnen het staatsfilmbedrijf Krátký film voor de poppenanimatie verantwoordelijk was. Daarnaast tekende hij voor een tijdschrift een stripverhaal over twee klusjesmannen, meneer Ouholíček en meneer Sedlec.
Geïnspireerd door zijn stripverhaal en zijn eerdere ervaringen met poppenanimatie ontwikkelde Beneš met hulp van dramaturg Jiří Kubíček en kunstenaar Vladimír Jiránek in 1976 een korte film over twee onhandige klussers. De film, die fungeerde als proefaflevering voor een nieuwe serie, was nog niet gericht op kinderen, maar bedoeld als satire voor volwassenen op het leven onder communistisch bewind. In de jaren 1970 was de bevolking arm, en was er in winkels weinig te krijgen, waardoor de bevolking op zijn eigen creativiteit was aangewezen. De proefaflevering werd gefilmd in Praag, in Studio Jiří Trnka, en kreeg de Tsjechische titel Kuťáci.
Krátký film, dat ten tijde van het totalitaire communistische regime onder streng toezicht stond van het Ministerie van Onderwijs en Nationale Verlichting, zag aanvankelijk geen brood in het voorstel voor de nieuwe poppenserie. Het regime had onder meer kritiek op de kleur van de coltruien van de beide karakters. Het gebruik van een gele en een rode trui wekte de indruk dat de spot gedreven werd met het voortdurende grensconflict tussen China (geel) en de Sovjet-Unie (rood). Ook vonden de autoriteiten de proefaflevering niet educatief genoeg; de boel afbreken en gek doen strookte niet met socialistische waarden.
In het Slowaakse deel van Tsjecho-Slowakije, verder verwijderd van de Praagse censuur, had men daarentegen wél interesse. De Slowaakse tak van de nationale omroep, ČST Bratislava , bestelde bij Studio Jiřího Trnky vier seizoenen van elk zeven afleveringen, die vanuit Bratislava uitgezonden zouden worden. De titel van de serie werd ...A Je To, wat vrij vertaald zoiets betekent als ‘Klaar is Kees’. Om verdere kritiek van de censor te ontlopen, werd het een poppenserie voor kinderen, en werd de rode trui gecensureerd en grijs gemaakt. Pas na de fluwelen revolutie in 1989, vanaf aflevering 30, zou de trui weer rood worden. In Studio Jiřího Trnky zouden uiteindelijk 35 afleveringen van Buurman en Buurman van de band rollen.
aiF Studio (productiebedrijf Lubomir Beneš) Ondanks de wereldwijde populariteit van de serie verdienden de makers er zelf bijna niets aan. Vrijwel de complete opbrengst ging naar het staatsbedrijf Krátký film. In 1990, kort na de val van het communisme, richtte Lubomir Beneš dan ook zijn eigen productiebedrijf aiF Studio op, samen met zijn zoon Marek Beneš, Buurman-en-buurman-medebedenker Vladimír Jiránek en producent Michal Podhradský. Het nieuwe productiebedrijf richtte zich op het maken van poppenanimatie, en leverde tussen 1990 en 1995 onder meer 14 filmpjes met Buurman & Buurman op. Nadat Beneš in 1995 aan longkanker overleed, verlieten Marek Beneš en Vladimír Jiránek aiF Studio. De rechten op de personages Pat en Mat vielen toe aan Lubomír Beneš’ erfgenamen.
In 1997, enkele jaren na het overlijden van de geestelijk vader van Pat en Mat, waagde aiF een poging tot een doorstart met de buurmanfilmpjes. Er werd ingezet op een nieuw seizoen voor de serie, gericht op distributie in de Verenigde Staten. In tegenstelling tot alle eerdere afleveringen zou de nieuwe serie worden opgenomen in breedbeeldformaat (16:9), moesten de afleveringen verlengd worden tot dik 12 minuten en zouden er Engelstalige dialogen aan toegevoegd worden, ingesproken door de acteurs David Nykl en Peter Alton. Door een zakelijk geschil over de 14 afleveringen die eerder door aiF Studio waren geproduceerd, en die verkocht waren aan een zusterbedrijf van aiF Studio in Zuid-Korea zonder alle rechthebbenden financieel te compenseren, ging aiF Studio echter in 1999 failliet. De aflevering Karty (Nederlands: Speelkaarten), de eerste en enige aflevering van het nieuwe seizoen dat reeds was afgerond, werd uiteindelijk nooit officieel uitgezonden. De aflevering werd in 2012 overgebracht naar het Tsjechisch Filmarchief.
Patmat Film (productiebedrijf van Marek Beneš) miniatuur|Buurman en Buurman in 2022, vergezeld van hun creatieve team (waaronder Marek Beneš uiterst rechts) In navolging van zijn vader richtte Marek Beneš in 2001 zijn eigen productiebedrijf Patmat Film op, om daarmee de productie van buurmanfilmpjes voort te kunnen zetten. In het proces betrok Beneš verschillende animatoren die met zijn vader hadden samengewerkt. Om de studio goed van de grond te krijgen, lag de overkoepelende productie in 2003 en 2004 in handen van Atéliery Bonton Zlín en functioneerden Patmat en Anima als kleinere studio's die voor het Zlín-label produceerden. Daarna nam Patmat de productie van nieuwe video's in eigen beheer.
In 2018 leverde Patmat Film de film Pat a Mat znovu v akci (Nederlands: Buurman en Buurman hebben een nieuw huis) op, een compilatiefilm bestaande uit recent opgenomen afleveringen. De film was een unicum, in zoverre dat er in het Tsjechische origineel voor het eerst gesproken werd. Marek Beneš liet zich hiertoe inspireren door de Nederlandse versie van de serie, waarin de beide personages vanaf 1984 al van stemmen voorzien waren. De stemmen, ingesproken en geïmproviseerd door Michal Suchánek en Richard Genzer, werden enkel gebruikt in de intermezzo's tussen de scènes in. De geluiden in de scènes zelf bleven beperkt tot muzikale begeleiding en geluidseffecten.
De filmpjes uit de periode 2018 en 2020 werden gemaakt als samenwerkingsproject tussen Patmat Film en de Chinese animatiestudio Hangzhou Steamworks Creative Co. Ltd.
Productiemethode In de loop van de tijd is de productiemethode verscheidene malen aangepast, vooral na het jaar 2000. De buurmannen begonnen in 1976 als twee eieren op de ontbijttafel van Lubomír Beneš. Beneš zette één ei rechtop en één ei omgekeerd en tekende er gezichtjes op. Vervolgens vulde hij de eieren met gips, en lijmde er oren en een neus aan vast. In de proefafleveringen hadden de beide buurmannen nog wenkbrauwen, en waren ze kaal, omdat het maken van haren ingewikkeld was. Dit werd vanaf de tweede aflevering opgelost door de personages van hoofddeksels te voorzien. De animatoren maakten het lijf onder de kleding van hout, met metalen scharnieren voor de ledematen.
In de serie werd door de twee personages niet gesproken, een bewuste keuze van de makers. In plaats daarvan werd alle benodigde expressie gestopt in de begeleidende muziek en geluidseffecten. Met uitzondering van de proefaflevering, waarin Luboš Fišer verantwoordelijk was voor de muziek, was Petr Skoumal jarenlang de componist die de filmpjes van muziek voorzag. Na zijn overlijden in 2014 werden verschillende muzikanten benaderd. Jazzmuzikant Zdeněk Zdeněk nam uiteindelijk het stokje over.
De filmpjes van Buurman en Buurman worden sinds het allereerste begin opgenomen middels stop-motion, een tijdrovende filmtechniek waarbij er voor elke seconde film een groot aantal foto's wordt gemaakt om de poppen van vloeiende bewegingen te voorzien. Een aflevering van pakweg 10 minuten bevat 11.500 beeldjes. Het opleveren van een enkele aflevering duurt dan ook zo'n drie maanden. Een van de grootste uitdagingen bij het maken van de afleveringen is het opnemen van een actiescène waarbij er objecten door de lucht moeten vliegen. De rondvliegende voorwerpen worden in zo'n geval aan visdraadjes opgehangen en per foto een paar millimeter verplaatst. Ook bijvoorbeeld het maken van filmpjes in een winterthema vormt een uitdaging. Voor sneeuw wordt zout of suiker gebruikt, waardoor ofwel alles rondom het decor plakkerig wordt, ofwel verschillende metalen onderdelen de kans lopen om te gaan roesten.