Met de bonuscultuur wordt de cultuur bedoeld die binnen organisaties het toekennen en uitkeren van bonussen stimuleert. Meestal bedoelt men met een bonuscultuur meer bepaaldelijk het uitkeren van grote bedragen aan de bestuurders met een hoge functie binnen het bedrijf. De bonuscultuur is met name relevant in de financiële wereld. Sommigen passen het begrip ook toe voor niet-financiële bedrijven.
Bij het ontstaan van de kredietcrisis kwam er veel kritiek op de bonuscultuur, omdat die mede aanjager zou zijn geweest van deze crisis. Een belangrijk punt van kritiek was dat bedrijven grote bedragen bleven uitkeren, ook al leden ze verlies en moesten er banen geschrapt worden.
Beloningsstructuur in de financiële wereld De beloningsstructuur in de financiële wereld is tweeledig. Medewerkers krijgen een vast salaris per jaar, en daarbovenop een bonus. De hoogte van beide beloningen kan door een verantwoordelijke worden vastgesteld, of worden afgesproken tussen medewerker en verantwoordelijke. Mogelijke verantwoordelijken over de beloning in een bedrijf zijn de bestuurder en de Algemene vergadering van aandeelhouders (AVA). In de praktijk heeft de bestuurder veel inspraak over zijn eigen beloning. De AVA heeft formeel de verantwoordelijkheid om de beloning vast te stellen, maar de bestuurders hebben er zelf vaak ook grote invloed op. Dit leidt tot hoge beloningen.
De toekenning van een bonus in de financiële wereld gebeurt op 2 grondslagen, afhankelijk van de functie van de medewerker.
Aan uitvoerende functionarissen in het bankwezen (vaak effectenhandelaren en dergelijke functies, maar ook bij afdelingen als corporate finance, project finance en emissies & syndicaten) worden bonussen betaald uit de winst van het bedrijfsonderdeel over het afgelopen jaar. Aan het hogere en top-management worden bonussen toegekend afhankelijk van het behalen van vooraf gestelde doelen.
Vanuit de betrokken onderneming is dit stelsel enerzijds te zien als prestatiebevorderend, en anderzijds als een methode van spreiding van financiële risico's: deze worden gedeeltelijk afgewenteld op de werknemers, die echter in goede jaren ook een (soms aanmerkelijk) deel van het bruto-bedrijfsresultaat ontvangen. Hierbij moet tevens opgemerkt worden dat de financiële wereld een cyclische bedrijfstak is, waarin goede en slechte perioden elkaar afwisselen. Een risico bij een dergelijk systeem kan zijn dat hierdoor de bereidheid van de werknemers met commerciële functies (typisch: de handelaren) om risico's te nemen wordt bevorderd. Dit leidt ertoe dat het belang van het riskmanagement -het proces van "in de gaten houden" van de handelaren- toeneemt. Indien dit niet goed werkt, kan het al te riskante gedrag van een handelaar (of van een bedrijfsonderdeel) onopgemerkt blijven, met alle gevolgen van dien.
Van belang is dat de bonus steeds over het (bijna) verstreken kalenderjaar wordt berekend en onderhandeld. De vraag of de activiteiten die tot het behalen van deze bonussen hebben geleid, wellicht risico's met zich mee hebben gebracht die eerst in latere jaren tot schade zouden kunnen leiden, wordt daarmee tot nu toe niet in de beschouwingen betrokken. (Hierbij wordt tevens opgemerkt dat met name de handelaren niet erg "honkvast" waren c.q. zijn: het is volstrekt gebruikelijk dat men na een dienstverband van enkele jaren overstapt naar een andere bank, niet zelden gezamenlijk met collega's.)
Verder is sprake van een zekere asymmetrie: de bonus kan hooguit nihil zijn, doch niet negatief. (Uiteraard bestaat wel de mogelijkheid van ontslag indien de betrokken handelaar evidente fouten heeft gemaakt, doch in dergelijke gevallen is veelal sprake van overtreding van interne voorschriften.)
De wijze waarop bonussen worden berekend leidt ertoe dat de verhouding tussen basissalaris en bonus in "goede jaren" buitengewoon onevenwichtig kan zijn. Het basissalaris bedraagt vaak een fractie van hetgeen de betrokken functionaris in totaal aan beloning ontvangt. (Het basissalaris bedraagt typisch enkele tonnen, terwijl de bonus voor "tophandelaren" in de miljoenen dollars/euro's/ponden kan lopen.) De levensstijl van de betrokken functionarissen is vaak zodanig dat deze niet zonder een aanmerkelijk bedrag aan bonussen kan worden bekostigd.
Een dergelijk systeem van berekening van bonussen kan in verband worden gebracht met de wijze waarop in de financiële wereld risico's worden gemeten (zie Risico (financieel)). Bij de vraag of een financiële transactie (zoals het verstrekken van een krediet of het aankopen of verkopen van effecten) in de toekomst tot schade kan leiden wordt -tot op zekere hoogte noodgedwongen- gebruikgemaakt van ervaringsregels uit het (betrekkelijk recente) verleden.
Hiertegen kan worden aangevoerd dat het in het vooruitzicht stellen van bonussen de betrokken werknemers motiveert om de betreffende "targets" te halen. Die doelen dienen dan wel helder geformuleerd en meetbaar te zijn.
Als mogelijke verbetering van het bonussysteem wordt genoemd, deze te baseren op langere perioden. Hiermee zou de kans toenemen dat onbedoelde nadelige gevolgen van de te belonen activiteiten mede in de wijze van berekening worden betrokken The bright side of bonuses.
In Nederland geldt sinds 2015 dat medewerkers van Nederlandse financiële ondernemingen de bonus maximaal 20% van de vaste beloning mag zijn (bonusplafond).
Engeland en de Verenigde Staten In april 2008 bekritiseerden de directeur-generaal van de Confederation of British Industry (CBI) en de gouverneur van de Bank of England de excessieve bonussen op Wall Street en de City in Londen. Volgens Richard Lambert van CBI hebben de vorstelijke betalingen mede geleid tot het risicovolle leengedrag, waar de problemen op de woning- en hypotheekmarkt in Amerika het gevolg van waren. Mervyn King van de Bank of England meende dat de compensatie-pakketten niet in het belang van de banken waren.Bank of England chief launches attack on City bonus culture, The Guardian, 30 april 2008
In de eerste drie maanden van 2008 kregen bankiers en financiële handelaren in Londen 12,6 miljard pond aan bonussen: een toename van 500 miljoen in vergelijking met dezelfde periode in 2007 (eerste kwartaal 2006: 9,7 miljard). Hedgefundmanagers bij Wall Streetbank Goldman Sachs kregen elk zo'n 5 miljoen pond.Credit Crunch? Not when it comes to City bonuses, Moneyweek, 30 mei 2008 Eind oktober 2008 bleek dezelfde bank, eerder gered door de Amerikaanse overheid met een bail-out van 6,1 miljard pond, in totaal zo'n 7 miljard pond klaar te hebben liggen voor salarissen en eindejaarsbonussen. 443 Partners krijgen een kerstgratificatie van gemiddeld 3 miljoen pond elk. De bank staat ook wel bekend als Golden Sacks, vanwege de uitstekende betalingen. Ook bankiers die werken voor Lehman Brothers en Northern Rock, beide in de problemen gekomen, wachten aantrekkelijke bonussen.Goldman Sachs ready to hand out 7 billion pound salary and bonus package....after its 6 billion bail-out, Daily Mail, 30 oktober 2008
Merrill Lynch kreeg 10 miljard dollar van de Amerikaanse overheid in het kader van het Troubled Asset Relief Program. Volgens Bloomberg heeft de zakenbank in 2008 voor bonussen 6,7 miljard dollar gereserveerd. Bank of America, waarmee Merrill Lynch is gefuseerd, kreeg 15 miljard uit de pot. In Amerika zijn steeds meer mensen verontwaardigd over het gebruik van geld uit het reddingsprogramma (700 miljard dollar) voor bonussen. Jason Altmire, lid van het Huis van Afgevaardigden: "De firma's op Wall Street zijn doof. Ze begrijpen niet dat het Amerikaanse volk woedend is over dit soort gedrag".Bailout Execs get bonus billions, Pittsburgh Tribune Review, 13 november 2008 De topman van Merill Lynch, John A. Thain, kreeg naast zijn salaris van 57.692 dollar in 2008 83 miljoen dollar aan bonussen en opties$ 1,6 billion went to bailed-out bank execs, artikel Associated Press, via Msnbc, 22 december 2008In januari 2009 kwam Thain in opspraak nadat uitlekte dat hij zijn kantoor voor $ 1,3 miljoen had laten inrichten; enkele dagen later maakte hij bekend dit bedrag te zullen terugbetalen..
Zeven top-managers van Goldman Sachs maakten op 16 november 2008 bekend af te zien van enige bonus over dat jaarBlankfein, Goldman Deputies Decide to Forgo Bonuses Blankfein, een van de top-mannen van Goldman Sachs, kon echter terugzien op een goed 2008: volgens cijfers van Associated Press kreeg hij in 2008 54 miljoen dollar aan compensaties. Vijf topmannen van de bank kregen dat jaar gezamenlijk 242 miljoen dollar. Volgens dezelfde analyse van AP kregen top-execs van de 116 banken die met Amerikaans belastinggeld werden geholpen (in totaal 188 miljard dollar) in totaal 1,6 miljard dollar aan salarissen, bonussen en andere zaken.$ 1,6 billion went to bailed-out bank execs, AP, 22 december 2008
Bij Citigroup, een bank die door de Amerikaanse overheid werd ondersteund, werden eind 2008 en begin 2009 de bonussen over 2008 tot de helft teruggebracht. De betalingen aan enkele tientallen senior managers werden gekort met 40 tot 85 procent.Getting Their Cuts Both Ways on Wall Street, New York Times, 30 januari 2009
In januari 2009 werd bekend, dat aan bankiers op Wall Street in 2008 18,4 miljard dollar aan bonussen was uitgekeerd: minder dan in 2007, maar evenveel als in 2004, toen er nog niks aan de hand was. Veel van de betreffende banken werden in 2008 financieel ondersteund. President Barack Obama noemde het gedrag van de bankiers 'beschamend', een reactie die erop wees dat de president meer druk zal uitoefenen op de bankwereld grenzen te stellen aan het compensatiesysteem.Obama Calls Wall Street Bonuses 'Shameful', New York Times, 29 januari Sommige wetgevers willen clawback-maatregelen invoeren, zodat topmannen van bedrijven die in de problemen zijn geraakt hun bonussen en andere betalingen terug moeten geven. In Washington worden ook andere maatregelen overwogen. Er bestaat veel kritiek op het feit, dat de regering George W. Bush aan de banken die worden ondersteund geen beperkingen heeft opgelegd ten aanzien van het bonusbeleid.Gettin Their Cuts Both Ways on Wall Street, New York Times, 30 januari 2009Geithner, Bernanke work on $700bn bailout overhaul, AP via Times of India, 31 januari 2009
Begin februari 2009 bepaalde president Obama, dat het salaris van topbestuurders van financiële instellingen die (vanaf die datum) overheidssteun zouden ontvangen, gemaximeerd zou worden op 500.000 dollar per jaar Obama Orders Pay Limits at Banks Getting Future Aid Ter vergelijking: het salaris van de president van de Verenigde Staten bedroeg toen $ 400.000 dollar.
In februari 2009 werd bekend, dat de Royal Bank of Scotland van plan was zo'n één miljard pond aan bonussen aan haar staf uit te keren. De bank werd enkele maanden eerder nog met 20 miljard pond ondersteund door de Britse overheid.Royal Bank of Scotland to pay staff £1 billion in bonuses, Telegraph, 9 februari 2009 De bank, die in 2007 met enkele andere banken (waaronder Fortis) ABN AMRO had overgenomen, moest in 2008 een recordverlies van 31 miljard euro incasseren. Na de ontstane ophef over deze bonussen, maakte premier Gordon Brown bekend maatregelen te nemen tegen de bonuscultuur bij banken, die volgens hem gericht is op de korte termijn. Slecht beleid mag niet beloond worden, aldus Brown. De Royal Bank of Scotland had eerder aangegeven bonussen in de toekomst te verlagen en niet meer te geven aan bestuurders van onderdelen die verlies maken.Brown gaat bonussen banken aanpakken, Trouw, 9 februari 2009
Op 11 februari 2009 maakte Vikram Pandit, CEO van Citigroup, bekend dat hij zijn salaris zou reduceren tot $ 1 per jaar, en zou afzien van enige bonus, totdat Citigroup weer winst zou laten zien. Het op 14 februari door de Amerikaanse Senaat aangenomen stimuleringsplan bevatte onder meer beperkingen aan de bonussen die aan topfunctionarissen van staatssteun ontvangende ondernemingen mochten worden betaald. Congress Sends Obama $787 Billion Stimulus Package