Menselijke waardigheid is het idee dat ieder mens een fundamentele waarde of morele status heeft, ongeacht maatschappelijke positie of persoonlijke verdiensten. Wat daaruit precies volgt, is onderwerp van filosofisch en juridisch debat. Dignity, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 18 februari 2023. Het begrip komt onder meer voor in de preambule van het Handvest van de Verenigde Naties (1945), die spreekt van „de waardigheid en de waarde van de menselijke persoon”.VN-Handvest, preambule, Regionaal Informatiecentrum van de Verenigde Naties. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) stelt in artikel 1 dat alle mensen „vrij en gelijk in waardigheid en rechten” worden geboren.Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, artikel 1, Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties. Artikel 1 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie bepaalt dat de menselijke waardigheid onschendbaar is en moet worden geëerbiedigd en beschermd.Artikel 1 – De menselijke waardigheid, Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten.
Geschiedenis De betekenis van waardigheid is door de eeuwen heen veranderd. Het Latijnse dignitas kon onder meer verwijzen naar aanzien, rang of een positie die iemand door zijn verdiensten had verworven. Daarnaast ontstonden opvattingen over een bijzondere waardigheid die mensen als mens zouden hebben. De huidige betekenis, waarin ieder mens ongeacht rang of verdiensten een gelijke waardigheid bezit, mag daarom niet zonder meer op oudere teksten worden toegepast. Remy Debes, Dignity, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 18 februari 2023, met name § 1 en § 1.2.
Bij de Romeinse filosoof Cicero komt de gedachte voor dat de menselijke natuur, mede door het vermogen tot denken, een bijzondere positie inneemt ten opzichte van andere levende wezens. Onderzoekers verschillen van mening over de vraag in hoeverre zijn gebruik van dignitas een voorloper is van het huidige begrip menselijke waardigheid. De vijftiende-eeuwse denker Giovanni Pico della Mirandola beschreef in een rede het vermogen van de mens om zichzelf te vormen. De rede werd na zijn dood uitgegeven en kreeg pas later de titel Oratio de hominis dignitate (Rede over de waardigheid van de mens). De opvatting dat Pico hiermee al een modern beginsel van gelijke menselijke waardigheid formuleerde, is omstreden. Brian P. Copenhaver, Giovanni Pico della Mirandola, Stanford Encyclopedia of Philosophy, herziene versie van 21 augustus 2024, met name § 2.1 en § 2.4.
In de achttiende eeuw verbond Immanuel Kant waardigheid met de morele positie van de mens. Volgens zijn formulering moet de mens steeds ook als doel op zichzelf worden behandeld en nooit uitsluitend als middel. De precieze verhouding tussen Kants opvatting en het latere gebruik van menselijke waardigheid in de mensenrechten is onderwerp van onderzoek en debat.
Menselijke waardigheid en mensenrechten In internationale mensenrechtenteksten wordt menselijke waardigheid gebruikt om de rechten van ieder mens te onderbouwen. De preambule van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens noemt de erkenning van de inherente waardigheid en de gelijke en onvervreemdbare rechten van alle mensen een grondslag voor vrijheid, gerechtigheid en vrede. Artikel 22 verbindt de verwezenlijking van economische, sociale en culturele rechten bovendien met de waardigheid van de mens en de vrije ontplooiing van diens persoonlijkheid.Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, preambule en artikel 22, Regionaal Informatiecentrum van de Verenigde Naties.
De twee VN-verdragen over mensenrechten die in 1966 werden aangenomen, nemen in hun preambule de gedachte over dat mensenrechten voortkomen uit de inherente waardigheid van de mens. Het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten schrijft daarnaast in artikel 10 voor dat personen aan wie hun vrijheid is ontnomen, menselijk en met eerbied voor hun inherente waardigheid worden behandeld. International Covenant on Civil and Political Rights, preambule en artikel 10, Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, preambule, Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties.
In het recht van de Europese Unie heeft menselijke waardigheid ook de status van een afzonderlijk grondrecht. Volgens de officiële toelichting bij artikel 1 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie is zij zowel een grondrecht op zichzelf als de grondslag van alle grondrechten die het Handvest beschermt.Toelichtingen bij het Handvest van de grondrechten, toelichting bij artikel 1, Publicatieblad van de Europese Unie, C 303, 14 december 2007, blz. 17.
Menselijke waardigheid in de praktijk Buiten de algemene formuleringen in mensenrechtenteksten speelt menselijke waardigheid onder meer een rol in de medische ethiek en de gezondheidszorg. De UNESCO-verklaring over bio-ethiek en mensenrechten uit 2005 bepaalt dat menselijke waardigheid, mensenrechten en fundamentele vrijheden volledig moeten worden geëerbiedigd. Volgens de verklaring mag het belang van een individu niet ondergeschikt worden gemaakt aan het uitsluitende belang van de wetenschap of de samenleving. Zij verbindt dit beginsel onder meer met respect voor de autonomie, toestemming en privacy van patiënten en proefpersonen. Universal Declaration on Bioethics and Human Rights, UNESCO, 19 oktober 2005, artikelen 3, 5, 6 en 9.
Het begrip komt ook terug in het VN-beleid rond menselijke veiligheid. Daarbij gaat het om een benadering van samenhangende bedreigingen voor het voortbestaan, het levensonderhoud en de waardigheid van mensen, zoals conflicten, armoede en gezondheidscrises. Het VN-Ontwikkelingsprogramma introduceerde het begrip menselijke veiligheid in zijn rapport over menselijke ontwikkeling uit 1994; de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties omschreef de benadering in 2012 mede in termen van bescherming van de menselijke waardigheid. 25th Anniversary of the Human Security Concept, VN-Ontwikkelingsprogramma, 28 februari 2019. What is Human Security?, Verenigde Naties, onder verwijzing naar resolutie 66/290 van de Algemene Vergadering.
Nederlands en Duits recht Anders dan de Duitse grondwet bevat de Nederlandse Grondwet geen afzonderlijke bepaling die de menselijke waardigheid onschendbaar verklaart.Grondwet, Overheid.nl. Het begrip komt wel voor in Nederlandse wetgeving. Zo verbiedt de Algemene wet gelijke behandeling intimidatie. Volgens artikel 1a kan daarvan sprake zijn als gedrag de waardigheid van een persoon aantast en een bedreigende, vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende omgeving creëert.Algemene wet gelijke behandeling, artikel 1a, Overheid.nl.
In Duitsland bepaalt artikel 1, eerste lid, van de Basiswet voor de Bondsrepubliek Duitsland dat de menselijke waardigheid onaantastbaar is en dat alle overheidsgezag haar moet eerbiedigen en beschermen. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, artikel 1, Bundesministerium der Justiz. Het Bundesverfassungsgericht paste deze bepaling onder meer toe in een uitspraak uit 2006 over een wet die het neerhalen van een gekaapt vliegtuig toestond. Het oordeelde dat de bevoegdheid in strijd was met de bescherming van de menselijke waardigheid en het recht op leven voor zover daardoor niet bij de aanval betrokken mensen aan boord zouden worden gedood. Uitspraak van het Bundesverfassungsgericht van 15 februari 2006, zaak 1 BvR 357/05.
Zie ook Rechten van de mens Medische ethiek Natuurrecht
Categorie:Mensenrechten