Wallonië (Frans: Wallonie; Duits: Wallonie(n); Waals: Walon(r)eye) is de zuidelijke deelstaat van België en is in hoofdzaak Franstalig. De inwoners worden Walen genoemd. Wallonië beslaat met 16.901 km² in oppervlakte ruim de helft van het land. Het is met 3.713.450 inwoners (220 inw./km²) – iets minder dan één derde van de Belgische bevolking – aanzienlijk dunner bevolkt dan Vlaanderen, het noordelijke deel van België. De inwoners zijn overwegend Franstalig, met als streektalen Waals en Picardisch, in het uiterste oosten (de Oostkantons) spreekt men echter Duits.

Bestuurlijk komt Wallonië overeen met het Waals Gewest, met inbegrip van de gemeenten van de Duitstalige Gemeenschap. Het gewest regelt de gebiedsgebonden zaken (bijvoorbeeld infrastructuur) in het gebied. Daarnaast bestaat de Franse Gemeenschap, die beleid voert op onderwerpen als onderwijs, welzijn en media voor de Franstalige inwoners van zowel Wallonië als het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Behalve aan Vlaanderen grenst het gewest aan Frankrijk (zuidgrens), het groothertogdom Luxemburg, Duitsland en Nederland. De hoofdstad van het Waals Gewest is Namen, dat circa 110.000 inwoners telt. Een groot deel van Wallonië ligt relatief hoog boven de zeespiegel, het wordt gedomineerd door de Ardennen. Wallonië behoort tot de eerste gebieden van het Europese vasteland waar de Industriële revolutie doordrong, dit vooral in de provincies Henegouwen en Luik.

Algemeen Naam Het woord Waals werd gebruikt in de betekenis van de Romaanse wereld die tegenover de Germaanse geplaatst werd. Het woord in zijn huidige betekenis — la Wallonie als het Romaanse gedeelte van de nieuwe staat België — is door Joseph Grandgagnage in zijn boek Wallonnades Wallonnades, par l'auteur d'Alfred Nicolas, Liège, Oudart, 1845. gebruikt. Met de Waalse schrijver en militant voor de Franstalige zaak Albert Mockel kreeg het woord ook een politiek en cultureel gekleurde lading, waarbij Wallonië en de Waalse zaak tegenover Vlaanderen en de Vlaamse beweging worden gesteld.

In 2010 heeft de Waalse regering beslist in haar communicatie eenduidig de naam Wallonie te voeren in plaats van de formele naam Région wallonne.Le Gouvernement a décidé de promouvoir le terme « Wallonie » en lieu et place de « Région wallonne » gouvernement.wallonie.be

Etymologie Volgens taalkundige Alfred Michiels zou “Waals” komen uit de Germaanse talen, om iemand die niet Germaans sprak aan te duiden. Dit kan een aanpassing zijn van de naam "Gallus", Galliër of Kelt. Toen de Germanen (Franken) in de vierde eeuw in contact kwamen met de Gallo-Romeinen, spraken die geen Keltisch meer maar (volks)Latijn. Ze noemden zichzelf op Latijnse wijze "Gallus", dat toen reeds naar de Laat-Latijnse uitspraak "Gallo" was geëvolueerd. De Germanen spraken dat uit als "Wallo" en "Walha". De beginklanken "G" of "GU" werden in het Germaans "W" uitgesproken, en omgekeerd. Dit bemerken we bij een aantal leenwoorden in het Frans: het Germaans "Wilhelm" werd in het Frans "Guillaume", "weer" (oorlog) werd "guerre", "wesp" werd "guêpe", "wad" werd "gué". Reeds Voltaire vertelde in zijn "Encyclopédie" dat "Gallus" en "Walch" hetzelfde woord was. De Germanen gingen alle mensen die Latijn, Oud-Frans of Keltisch praatten "Walen" noemen. Vandaar de naam Wales, waar de bevolking een Keltische taal sprak en spreekt; die Welsche Schweiz, de Duitse benaming voor het Romaanse deel van Zwitserland; Walachije, het Roemeenstalige deel tegenover Zevenburgen, het vroeger grotendeels Duits- en Hongaarstalige deel van wat nu Roemenië is.Alfred Michiels 2020, Ontstaan en betekenis van de namen Antwerpen, Antwerpenaars, Antwerpenaren en Taxandriërs, in Van Reeth J. Antwerpen, Romeinse stad?, p. 51-52.

De Germanist Van Veen geeft een andere woordverklaring. De Germaanse term kan volgens hem op zich afkomstig zijn van de Romeinse term om een Keltische stam aan te duiden: Volcae. Waals was dus ook een aanduiding voor taal, en betekende min of meer “Romaans”.Zie ook Oudfrans, aldus Van Veen, “Etymologische Woordenboek”, Van Dale, Utrecht Antwerpen, 1990. De geografische spreiding van Wales, Wallonië, Valois, Wallis, Wällisch, Walachije maakt de verklaring van Van Veen echter onwaarschijnlijk, want deze gebieden kwamen in contact met verschillende Germaanse stammen, die geen eenheid vormden. Het is dan ook moeilijk te begrijpen dat al die verschillende stammen, die geografisch ver uit elkaar woonden, alle de naam van de Volcae, waarmee de Franken in contact kwamen, hebben veralgemeend.

Het Waals, het Picardisch, het Champenois en het Lorreins zijn de Romaanse dialecten die in de Waalse gebieden werden gesproken; in de gebieden ten zuiden van de taalgrens die het Germaanse taalgebied scheidt van het Romaanse taalgebied. Deze gebieden waren taalkundig dikwijls erg gemengd (Germaanse en Romaanse talen dooreen). De Romaanse dialecten van de langue d'Oïl kwamen voort uit een gevulgariseerd Latijn dat reeds tegen de achtste eeuw gedifferentieerd was.

Hoofdstad In 1986 nam het Waals Parlement een decreet aan waarbij Namen officieel werd uitgeroepen tot hoofdstad van het Waals Gewest. Pas in 2010 werd decretaal vastgelegd dat Namen de enige vestigingsplaats is van het Waals Parlement en de Waalse regering.

Vlag en volkslied

Het volkslied van Wallonië is de Franse vertaling van Le chant des Wallons, een lied dat oorspronkelijk in 1900 in het Waals was geschreven. De officiële vlag van Wallonië gaat terug op het ontwerp van kunstenaar Pierre Paulus uit 1913.

Ontstaan

Waalse Beweging Er bestond in de tweede helft van de negentiende eeuw al een beginnende Waalse Beweging, als reactie op de Vlaamse Beweging. Vanaf 1910 veranderde zij van karakter en ging strijden voor de Waalse onafhankelijkheid of zelfbestuur en/of aansluiting bij Frankrijk. Een markeringspunt vormt de brief van Jules Destrée aan de koning der Belgen, "Sire, er zijn geen Belgen", in 1912. De brief werd gepubliceerd in de Revue de Belgique (15 augustus 1912) en in de Journal de Charleroi (24 augustus 1912). Ook vonden er publicaties plaats in de grootste Waalse dagbladen, zoals de Gazette de Charleroi, L'Express en La Meuse, de katholieke dagbladen uitgezonderd. Er verscheen ook een artikel in The New York Times. Belgium may separate, The New York Times, 8 september 1912 thumb|260px|Industriële bronnen van België in 1968. Tussen 1810 en 1960 was de industriële ruggengraat van het land (kolenmijnen en staalindustrie) gelegen in de vallei van de Maas en de Samber. Maar vooral in 1950 (gedurende de Koningskwestie) en in 1960 met André Renard (gedurende de algemene staking van 1960-1961), werd zelfbestuur geëist om zo grondige economische hervormingen door te voeren die de verdere teloorgang van Wallonië zou moeten voorkomen. Was de beweging tot dan toe politiek actief binnen de structuren van de reeds bestaande (nog unitaire) politieke partijen (vooral de PSB), dan vertaalde dit zich in de jaren 60 eerst in de oprichting van de politieke beweging MPW (waar ook een aantal leden van de PSB aansloten) en nadien de politieke partij RW, die in 1965 een eerste parlementszetel veroverde en doorgroeide naar twaalf stuks in 1977. Nadien zou de partij uit elkaar vallen door verschillende visies van de kopstukken, waarvan enkelen zouden overstappen naar andere partijen, om medio jaren 80 uit het parlement te verdwijnen. Thans geniet de Waalse Beweging, zeker in vergelijking met de Vlaamse Beweging, slechts marginale steun.

Ontwikkeling Vanaf 1960 zette het economisch verval van Wallonië in en was Vlaanderen in opkomst. De zogenoemde communautaire problematiek werd hierdoor aangescherpt. Na het ontstaan van België in de 19e eeuw hadden het aanvankelijk meer ontwikkelde Wallonië en de Franstalige burgerij de Belgische economie en politiek gedomineerd. Terwijl de Vlaamse Beweging vooral uit was op de erkenning van het Nederlands en culturele autonomie voor Vlaanderen, lagen de doelstellingen van de Waalse Beweging voor de federalisering van het land eerder bij economisch zelfbestuur om het verval van de kool- en staalindustrie, waarop de Waalse economie steunde, af te remmen. Een heropleving bleef uit, en sinds de jaren 1960 kampt Wallonië met een grotere werkloosheid, lager inkomen, lagere economische groei en minder gezonde openbare financiën dan Vlaanderen.

Geschiedenis

Geografie thumb|left|De Semois met de Pont de Cordemoy bij Bouillon in de zuidelijke Ardennen De Maas is de belangrijkste rivier in Wallonië. De Samber is de belangrijkste bijrivier van de Maas en net als deze grotendeels gekanaliseerd middels sluizen en stuwen om de bevaarbaarheid met vrachtschepen te verzekeren, ze lopen samen als een West-Oost-as door Wallonië. Andere belangrijke Waalse zijrivieren van de Maas zijn de Semois, de Lesse en de Ourthe. De Dender, Dijle en Zenne hebben enkel hun bron en bovenloop in Wallonië en behoren tot het stroomgebied van de Schelde die (net als de Maas) Wallonië vanuit Frankrijk binnenstroomt om kort nadien al Vlaanderen te bereiken. De Leie vormt de grens met Frankrijk ter hoogte van Komen-Waasten. Het uiterste oosten van Wallonië behoort tot het stroombekken van de Rijn en ter hoogte van Chimay ontspringt de Oise behorend tot het bekken van de Seine. Wallonië kent grotere reliëfverschillen dan Vlaanderen, het laagste punt ligt bij Orroir aan de Schelde (10 meter), het hoogste punt van het gewest en daarmee van geheel België is met 694 meter het Signaal van Botrange in de Hoge Venen. De regio ten noorden van de Samber en Maas behoort op het uiterste westen na (Scheldevallei) tot Midden-België met de vruchtbare leemplateaus van Henegouwen, Brabant en Haspengouw, het gebied ten zuiden van Samber en Maas behoort tot Hoog-België met van noord naar zuid de Condroz, de depressie van de Famenne, het hooggelegen door rivieren doorsneden bosrijke plateau van de Ardennen, en in het uiterste zuidoosten Belgisch Lotharingen ook bekend als de Gaume dat aansluit bij het Franse Lotharingen. De Famenne en Ardennen worden van elkaar gescheiden door een lange smalle van west naar oost lopende kalkrichel de Calestienne.

thumb|260px|de geografische streken van Wallonië

Provincies en gemeenten miniatuur|left| Het Waalse grondgebied omvat vijf provincies en 262 gemeenten: 1 Waals-Brabant 2 Henegouwen 3 Luik 4 Luxemburg 5 Namen

ProvincieHoofdstadInwoners (1 jan. 2026)Opp. (km²)Inw. per km² 1 Waals-Brabant(Brabant wallon) Waver(Wavre) 416.947 1.097 380 2 Henegouwen(Hainaut) Bergen(Mons) 1.368.562 3.813 359 3 Luik(Liège / Lüttich) Luik(Liège) 1.125.300 3.857 292 4 Luxemburg (Luxembourg) Aarlen(Arlon) 296.370 4.459 66 5 Namen(Namur) Namen(Namur) 506.271 3.675 138 Totaal 3.713.450 16.901 220

thumb|De kathedraal Notre-Dame te Doornik, waarvan de bouw in fasen heeft plaatsgevonden tussen 1140 en 1575, is architectonisch een zeer belangwekkend monument. Zij is in 2000 door de Unesco op de werelderfgoedlijst geplaatst. thumb|De Citadel van Namen. Het Waalse Parlement is gehuisvest in het roze gebouw, op een symbolische plaats bij de samenvloeiing van de Maas en de Samber. Twee derde van de bevolking van het gewest woont in de vallei van deze rivieren.

Demografie

Demografische evolutie

Onderstaande grafiek is gebaseerd op de bevolkingscijfers van de vijf provincies die deel uitmaken van Wallonië zoals ze samengesteld waren op het ogenblik dat de verschillende volkstellingen werden gehouden. In de cijfers tot 1920 zijn de gemeenten die als onderdeel van het Verdrag van Versailles toekwamen aan België, de zogenaamde Oostkantons niet opgenomen. Cijfers voor 1970 zijn gebaseerd op de grenzen voor de overheveling van een aantal gemeenten vanuit Vlaanderen naar Wallonië en omgekeerd bij het vastleggen van de taalgrens in 1962.

Inwoneraantal x 1000

Bron:NIS - Opm:1831 t/m 1981=volkstellingen; vanaf 1990= inwoneraantal op 1 januari