thumb|Buurtspoorwegen van de provincie Antwerpen, stand 1952 voor elektrische lijnen en stand 1940 voor de andere lijnen. De NMVB was georganiseerd in regionale groepen die een grote zelfstandigheid en eigen beleid hadden. Oorspronkelijk werden alle lijnen in de provincie geëxploiteerd door pachters die hun eigen lijnen, stelplaatsen en organisatie hadden. De NMVB heeft bij de overname van de concessies, de pachter organisatie niet veranderd. Hierdoor kent de NMVB in de provincie 3 groepen: Turnhout (Oostelijke lijnen; AMDB) Merksem (Noordelijke lijnen in Antwerpen; eerst TNA, daarna VA) Itegem (Lijnen naar Mechelen, Lier, Aarschot en de lijn naar Turnhout via Heist en Geel; KSTM + VT)
Oorspronkelijk zijn bijna alle buurtspoorweglijnen in de provincie Antwerpen met kaapspoor (1067 mm) aangelegd. Deze spoorwijdte was gekozen in verband met de aansluiting met de tramlijnen in het zuiden van Nederland, waar kaapspoor werd gebruikt. De meeste lijnen werden tijdens de Eerste Wereldoorlog door de Duitse bezetter opgebroken. Deze lijnen werden daarna in meterspoor opnieuw aangelegd. Vanaf 1919 werden de nog overblijvende lijnen omgespoord naar meterspoor, wat toen de standaard werd.De buurtspoorwegen in de provincie Antwerpen. Door Jos Neyens
Stad Antwerpen thumb|Kaart van Antwerpen in 1905. In de stad Antwerpen werden veel sporen gemeenschappelijk gebruikt met de Antwerpse stadstram, die ook op meterspoor reed. Hierdoor zijn er nog steeds sporen in dienst, waar de NMVB vroeger (ook) reed. In 1935 werden alle NMVB-tramlijnen die tot dan toe aan de rand van de stad eindigden, doorgetrokken naar de centrale Victorieplaats (na de oorlog Franklin Rooseveltplaats genoemd).
De oude eindpunten waren: Klapdorp: Groep Merksem Zurenborg: Groep Turnhout Comedieplaats: Groep Itegem
De lijn van Klapdorp tot de Oude Bareel in Merksem was op 20 juli 1879 door de "Tramways du Nord d’Anvers" al geopend als een paardentramlijn. Deze lijn werd op 15 juli 1887 door de NMVB overgenomen, die na versmalling van de spoorbreedte, van 1500 mm tot 1067 mm (kaapspoor), met streektrams beperkt kon doorrijden tot in het hart van Antwerpen.Instappen a.u.b.! honderd jaar buurtspoorwegen in België De paardentram heeft gereden tot in september 1908. Het eindpunt van Zurenborg was binnen de vestingsmuren en langs spoorlijn 12 zoals te zien op deze kaart.
Geëlektrificeerde lijnen rond Antwerpen thumb|Internationale dienstregeling uit 1933. In Ossendrecht is er een overstap. In 1934 werd de lijn Bergen op Zoom vanaf Ossendrecht vervangen door bussen. thumb|Tram op lijn P op de Paardenmarkt in Antwerpen; 25 augustus 1925. thumb|NMVB-tram type "S" met bijwagen die in 1968 de laatste rit op lijn 61 in de provincie Antwerpen reed. De lijnen zijn vermeld in grofweg de wijzerzin volgorde rond Antwerpen (paars gekleurd op de kaart). In 1937 werden lijnnummers ingevoerd. Voorheen werden er letters gebruikt voor de lijnaanduiding. De vermelde lijnnummers zijn de laatst gebruikte nummers voor het volledige traject.
( ) = Gemeenschappelijk met andere lijnen.
77 Antwerpen – Luchtbal – Wilmarsdonk – Oorderen – Blauwhoef – Berendrecht – Zandvliet – Ossendrecht (Kabeljouw). Daar kon overgestapt worden op de tramlijn naar Bergen op Zoom. Vanaf 1940 is de grensoverschrijdende lijn opgeheven en werd de overstap verlegd naar Zandvliet (Tol).Zie pagina overleg 75 (Antwerpen – Luchtbal) – Ekeren – Hoevenen (Leugenberg) – Stabroek – Blauwhoef – Lillo 73 (Antwerpen – Wilmarsdonk) – Kruisschans (bij de haven) 72 (Antwerpen – Hoevenen) – Kapellen – Putte 70 Antwerpen – Luchtbal – Ekeren – Hoevenen – Kapellen 63 Antwerpen – Merksem (Oude Barreel, Kleine Barreel) – Brasschaat – Driehoek – Polygoon (Maria-ter-Heide) 64 Antwerpen – Merksem (Oude Barreel, Kleine Barreel) – Brasschaat – Driehoek – Maria-ter-Heide – Gooreind – Wuustwezel – Braken – grens, met aansluiting naar Breda in Nederland met de ZNSM. Er was voor de oorlog een uitbreiding naar Loenhout gepland maar die is er nooit gekomen. 65 (Antwerpen – Merksem (Kleine Barreel) – Sint-Mariaburg (Hoogboom) – Kapellen
60 Antwerpen (Klapdorp) - Merksem Oude Barreel 61 (Antwerpen – Merksem (Oude Barreel) – Schoten (Markt, Vaart) – Schotenhof – 's-Gravenwezel (Er is meer info over de tramlijnen in Merksem) 40 Antwerpen – Turnhoutse Poort (Antwerpen) – Wijnegem – Schilde – Sint-Antonius – Westmalle – Oostmalle 41 Antwerpen – Turnhoutse Poort (Antwerpen) – Wijnegem – Schilde – Sint-Antonius – Westmalle – Oostmalle – Vlimmeren – Vosselaar – Turnhout 42 (Antwerpen – Stenen Brug) – Wommelgem – Ranst – Broechem – Emblem – Lier (Deze lijn had een aftakking naar het centrum van Wommelgem die reed als 42 dubbel doorstreept voor 1950 en daarna als 42 doorstreept.) 43 Zurenborg – Stenen Brug – Borsbeek – Wommelgem – Ranst – Broechem (Deze lijn reed korte tijd voor verwarde mensen die dachten dat de tram nog in Zurenborg vertrok. Zij reed als lijn 43 naar Broechem en reed terug als lijn 42 naar de Victorieplaats.) 45 Zurenborg – Stenen Brug – Borsbeek – Wommelgem dorp (deze lijn ging in 1939 op in lijn 42) 50 Antwerpen (Noorderplaats) – Kiel – Wilrijk – Aartselaar – Boom – Terhagen – Rumst 51 Antwerpen (Zwemdok) – Wilrijk – Aartselaar (dorp) – Station Reet (Spoorlijn 61) – Reet (dorp) – Rumst (Deze lijn werd in 1938 vervangen door lijn 54.) 52 Antwerpen (Noorderplaats) – Kiel – Wilrijk – Aartselaar – Boom – Terhagen – Rumst – Steenweg Waarloos – Walem – Mechelen 53 (Rumst – Steenweg Waarloos) (nu de N1 weg) – Duffel – Boomlaar – Lier 54 (Antwerpen) – Aartselaar (dorp) – Station Reet (Spoorlijn 61) – Reet (dorp) – Rumst Daarnaast was er ook de Oost-Vlaamse lijn H die sinds de annexatie van linkeroever in de provincie Antwerpen liep: H Antwerpen Vlaams hoofd (Linkeroever) – Zwijndrecht – Burcht – Kruibeke – Bazel – Rupelmonde – Steendorp – Temse – Tielrode – Hamme. De oorspronkelijke lijn (kapitaal 110) liep van Hamme door tot Baasrode Veer die aansluiting gaf op de veerboot naar Baasrode. Bij de elektrificatie tot Hamme op 15 oktober 1937 werd de lijn tot Baasrode Veer opgeheven. Op 1 september 1931 werd de lijn al tot Temse geëlektrificeerd met Rupelmonde als stelplaats.
Geëlektrificeerde lijnen rond Mechelen thumb|Tramlijn 1 bij het station van Mechelen.
thumb|Standaardmotorwagen met bijwagen 19565 op lijn H voor het station van Mechelen in de jaren vijftig.
H Mechelen – Pasbrug – Onze-Lieve-Vrouw-Waver – Putte – Beerzel – Heist-op-den-Berg (station, brug over het spoor, Berkenstraat, centrum dorp). T Mechelen – Bonheiden – Rijmenam – Keerbergen (De T verwijst naar nooit uitgevoerde plannen om de lijn tot Tremelo te elektrificeren. Vanaf 1949 ging deze lijn op in de Brabantse lijn M.) M (Mechelen – Pasbrug) – Bonheiden – Rijmenam – Keerbergen – Haacht – verder naar Brussel (provincie Brabant). Van de stadslijnen had alleen lijn 3 een eigen baan: 1: Station – Waterloo (lijn 52) 2: Station – Pasbrug (lijnen H en M) 3: Station – Elzestraat Tussen 1 november 1917 en 5 oktober 1919 was het stadsnet buiten dienst wegens oorlogsomstandigheden. Lijn 1 en 3 zijn op 21 december 1952 opgeheven. Lijn 2 is op 28 december 1953 opgeheven. De streeklijnen 52, H, M bleven daarna nog rijden maar kwamen de binnenstad niet meer in en reden via de vestenlijn (langs de spoorweg) naar het station.
Niet geëlektrificeerde lijnen thumb|Dienstregeling uit 1933, lijn 41 = tabel 256, lijn 255 = tabel 255, lijn 254 = tabel 254, lijn 253 = tabel 253 thumb|Voormalig buurtspoorwegstation in Brecht, gebouwd in 1910, nu in gebruik als restaurant. De lijnen worden vermeld in grofweg de wijzerzin volgorde rond Antwerpen. (Groen gekleurd op de kaart; de nationale lijnnummers uit het spoorboekBelgische spoorboek zomer 1933 worden gebruikt. Er worden alleen lijnnummers of letters gebruikt bij elektrische diensten)
( ) = Gemeenschappelijk met andere lijnen. Voor de lijnen ten noorden van Oostmalle, ten westen van Turnhout en ten oosten van de Bredabaan, (zie 23px buurtspoorlijnen in Noord Kempen) 262: Fort Brasschaat (militair domein, niet voor reizigers) – Brasschaat (Maria-ter-Heide) – Overbroek – Brecht (Sternhoven, station, dorp) – Sint-Lenaarts (dorp, kanaal) – Oostmalle – Heihuizen – Wechelderzande – Lille – Poederlee – Sassenhout – Herentals – Olen – Oevel – Tongerlo – Westerlo. in 1896 was de lijn Maria-ter-Heide – Brecht aangelegd als een zijlijn van lijn Antwerpen – Wuustwezel. Pas in 1907 is de lijn verder doorgetrokken naar Wechelderzande. 255 Oostmalle – Rijkevorsel (vaart, dorp, Gammel) – Hoogstraten (Elsbroeken, dorp, stelplaats). In Rijkevorsel (Vaart) is er aansluiting op de lijn 258 en 258bis. Tevens is daar een spooraansluiting naar een haven aan het Kempisch kanaal.website baksteennijverheid 259 Turnhout (Markt, spoorstation, stelplaats, kanaal brug 2) – Beerse (brug 4 aan de overkant van het kanaal) – Merksplas (Loest, Dorp, Kolonie) – Wortel – kolonie (de vier gebouwen) – Hoogstraten (dorp, stelplaats) – Minderhout – Voort – Meerle – Meersel – Nederlandse grens – Hazeldonk – Wishagen – Breedschot – Rijsbergen. Aan de Nederlandse kant was de lijn eigendom van de Belgische pachter AMDB. In 1921 is dit gedeelte van de lijn ook overgegaan naar de NMVB en omgespoord naar meterspoor met de rest van de lijn. Van Breedschot in het westen over Hazeldonk en Meersel tot aan de Belgische N14 (gedeelte Meerle – Strijbeek) in het oosten is een goede 5 km van de ligging van deze lijn nog herkenbaar aan de straatnaam "Oude Trambaan" (Nederland) en "Oude Tramweg" (België).Bekijk deze weg op Google Maps, weliswaar met een onderbreking in Hazeldonk. Gearchiveerd op 27 juli 2020. 258 (Turnhout – Beerse (brug 4)) – Beerse (Cementfabriek, nu gehucht Sint-Jozef) – Rijkevorsel (Vaart) – Sint-Lenaarts. Van Beerse tot Sint-Lenaarts lag de lijn langs de noordoever van het Kempisch kanaal. 258bis (Turnhout – Merksplas (Kolonie)) – (Beerse (Cementfabriek) – Rijkevorsel (Vaart) – (Sint Lenaarts)). De verbinding Rijkevorsel (Vaart) – Merksplas (Kolonie) was al in 1895 aangelegd als zijtak van lijn 255, voor het gevangenenvervoer naar en bevoorrading van Merksplas Kolonie. 265 Turnhout – Oosthoven – brug kanaal –Ravels – Eel – Weelde (Zuidheikant) – Poppel (dorp) – grens, aansluiting via Esbeek – Hilvarenbeek en Goirle naar Tilburg in Nederland met HB. 254 Turnhout – Oud Turnhout – Zwaneven – Retie – Dessel – Mol – Meerhout – Eindhout – Veerle – Averbode – Zichem 267 (Turnhout – Oud Turnhout – Zwaneven) – Arendonk – grens, aansluiting naar Eindhoven in Nederland met de TM. 284 Turnhout – Kasterlee – Ten Aard – Geel – Stelen – Oosterlo – Westerlo – Westmeerbeek – Booischot – Heist-op-den-Berg 275 Westerlo – Herselt – Aarschot. (23pxTracé binnenkomst Aarschot) 279 Heist-op-den-Berg – Itegem – Herenthout – Bouwel – Grobbendonk – Pulle – Pulderbos – Heikant – Zandhoven 250 Broechem – Massenhoven – Zandhoven – Heikant – Drengel – Zoersel – Oostmalle 253 Lier – Kruisstraat – Koningshooikt – Heikant – Putte – Schriek – Grootlo – Tremelo – Werchter 276 (Mechelen – Keerbergen) – Tremelo – Baal – Aarschot Daarnaast was er enkel voor het goederenverkeer op normaalspoor de lijn: IJskelder – Merksem kanaal, een normaalspoorlijn die in 1967 als spoorlijn 220 werd overgenomen door de NMBS. In 2014 werd de lijn tussen het Straatsburgdok en Merksem beëindigd en de spoorweg ten oosten van spoorlijn 25 grotendeels opgebroken. In 2015 werd ook het gedeelte ten westen van de spoorlijn 25 tot aan de Michiganstraat opgebroken.
Eerste en laatste buurttram in de provincie Antwerpen De eerste buurtspoorlijn (40) die op 15 augustus 1885 werd geopend reed van Antwerpen (Turnhoutse Poort) naar Wijnegem (vaart). Kort daarna, op 20 september 1885, is de rest van de lijn naar Oostmalle en Hoogstraten geopend.