Een vreemdeling die zonder rechtmatige status in een land verblijft wordt in het Nederlands vaak met illegaal (als zelfstandig naamwoord) of ongedocumenteerde aangeduid, in België ook als “sans-papiers” (Franse omgangstaal, letterlijk zonder papieren). Een deel van hen is bovendien ook dakloos.
Nederland De meest voorkomende oorzaak van deze vorm van illegaliteit is dat mensen om welke redenen dan ook naar een ander land willen emigreren terwijl dat land deze mensen niet als immigrant wenst te ontvangen (illegale immigratie). De illegalen in West-Europa zijn voor het grootste deel afgewezen asielzoekers en economische vluchtelingen uit Oost-Europa, Afrika en Azië. Illegale vreemdeling in Nederland: WODC
Illegaal of legaal verblijf Volgens het Nederlandse recht is een illegaal persoon een vreemdeling die niet rechtmatig in Nederland verblijft, vaak strafbaar gesteld onder de Vreemdelingenwet 2000. Het Wetboek van Strafrecht (Sr) richt zich vooral op bijkomende strafbare feiten, zoals het verblijven na een ongewenstverklaring (art. 197 Sr) of tewerkstelling zonder vergunning (art. 197b/c Sr). Ben je strafbaar als je illegaal in Nederland verblijft?: Canstein Advocatuur, 14 juli 2025
Een werkgever kan niet zomaar een buitenlandse werknemer in dienst nemen. Hij heeft een tewerkstellingsvergunning nodig en daarnaast ook een document voor verblijf en arbeid. Doet hij dit niet, dan loopt hij kans op een boete. Wet arbeid vreemdelingen en illegale arbeid: Arbeidsinspectie De wet bepaalt tevens dat je illegaal in Nederland verblijft, wanneer je niet de Nederlandse nationaliteit bezit of je visum verlopen is. Ook wanneer de asielaanvraag is afgewezen, de verblijfsvergunning is ingetrokken of niet verlengd, is het verblijf hier te lande niet toegestaan. Evenmin bij binnenkomst zonder de vereiste documenten. De gevolgen van illegaal verblijf kunnen zijn, dat je niet langer mag werken, in vreemdelingenbewaring wordt genomen en uiteindelijk uitgezet. Daarnaast kan betrokkene een inreisverbod krijgen of ongewenst worden verklaard, bijvoorbeeld omdat deze persoon een gevaar voor de openbare veiligheid zou kunnen zijn.
Illegalen kunnen zowel rechtmatig als onrechtmatig in Nederland zijn gearriveerd. In het eerste geval kwamen ze op geldige reisdocumenten, zoals een studentenvisum of een toeristenvisum, de grens over. Na het verstrijken van de maximum verblijfsduur zijn ze echter niet teruggekeerd of voldoen ze niet aan de verblijfsvoorwaarden . Ze maakten bijvoorbeeld gebruik van een studentenvisum en in plaats van te studeren namen ze een baan aan. Vervolgens bleven ze zo lang mogelijk (in naam) aan een opleiding ingeschreven staan om de verblijfstitel te behouden. Ze verblijven hier onrechtmatig, wanneer ze nooit geldige reis- of verblijfsdocumenten hebben gehad en ze op illegale wijze het land zijn binnengekomen, soms met behulp van mensensmokkelaars.
In 1998 is de Koppelingswet ingevoerd en hierdoor kunnen migranten zonder papieren niet langer legaal werken en zich verzekeren. De persoon moet dus te allen tijde rechtmatig hier verblijven. De Koppelingswet had verder als doel misbruik van voorzieningen van de overheid door de migrant te bestrijden en eveneens te voorkomen dat hij zoveel rechten gaat opbouwen, dat hij nog met moeite het land uitgezet kan worden. Verblijfstitel en voorzieningen: IND Van degenen die niet worden uitgewezen maar ook niet toegelaten wijken waarschijnlijk velen op eigen gelegenheid uit naar andere Europese landen. Anderen blijven in Nederland, zonder papieren.
Daarentegen is het verblijf in Nederland wel legaal, wanneer men de Nederlandse nationaliteit bezit, een geldige verblijfsvergunning kan overleggen of in een wettelijke procedure zit. Minderjarige kinderen zonder geldige verblijfstitel zijn niettemin onderworpen aan de leerplicht.
Criminalisering illegalen Het gebruik van de term "illegaal" om naar mensen te verwijzen heeft tot gevolg dat het de persoon in kwestie ontmenselijkt en een inhumane behandeling haast vanzelfsprekend maakt. De gevoelswaarde van het woord ligt heel dicht bij deze van crimineel en kan de indruk wekken dat iemand die illegaal in een land verblijft, ook daadwerkelijk tegen de wet ingaat. Dat is niet het geval: het ongedocumenteerd zijn is in Nederland op zichzelf nog niet strafbaar. Illegaal zijn in Nederland hoe werkt dat: EO, 25 oktober 2025
Als protest tegen dit woordgebruik zijn meerdere betogingen gehouden met als slogan: Geen mens is illegaal en films gemaakt (Niemand is illegaal).
Als alternatief worden ongedocumenteerden of personen zonder (wettige) verblijfstitel naar voren geschoven.
De Tweede Kamer debatteert al tijden over wijzigingen in de asielwetten. De protesten tegen het regeringsbeleid leidde in 2025 tot een grote advertentie in de Nederlandse kranten, met als kop Mensen zonder verblijfsvergunning strafbaar stellen is menselijkheid strafbaar stellen . Zestig maatschappelijke organisaties zoals Amnesty International, Vluchtelingenwerk en Dokters van de Wereld, betoogden dat mensen zonder papieren het niet verdienen om vervolgd te worden. De organisaties stellen dat mensen zonder verblijfsstatus hierdoor steeds verder uit het zicht verdwijnen, minder snel medische hulp zoeken en aarzelen of ze hun kinderen nog wel op school zullen doen. Ook strafvervolging van mensen die deze groep helpen, hangt nog steeds boven de markt. Mensen zonder verblijfsvergunning strafbaar stellen is menselijkheid strafbaar stellen: Vluchtelingenwerk, 3 juli 2025
Aanpak Amsterdam Het aantal ongedocumenteerden in Nederland wordt geschat op 25.000 tot 58.000 mensen. Een groot deel daarvan leeft in Amsterdam. Sommigen van hen zijn al langer dan 20 jaar illegaal – en dus rechteloos – in Nederland. De meeste ongedocumenteerden wonen in de nachtopvang of slapen bij kennissen, vrienden of familie. Een kleiner aantal verblijft in een kraakpand of een andere onofficiële locatie. Ongedocumenteerden in de stad: Openresearch Amsterdam
Amsterdam huisvest mensen uit diverse landen zoals Brazilië, Nigeria, Marokko en Ghana . Het gaat om zowel uitgeprocedeerde vluchtelingen als economische migranten. Velen van hen werken zonder papieren in de schoonmaak, horeca, bouw of andere legale sectoren en dragen zo bij aan de economie van de stad. Maar in deze schaduweconomie vinden ook misstanden en uitbuiting plaats. Ongedocumenteerde Amsterdammers kunnen in handen vallen van malafide werkgevers.
Daarom heeft de hoofdstad voor dit deel van haar bevolking een apart beleid ontwikkeld. De gemeente ziet hen als stadsgenoten, die er ook bij horen. Zij krijgen dan ook een beperkte toegang tot afdelingen van de gemeenten. Voor ongedocumenteerden bestaat er een 24-uursopvang, een aparte unit voor jonge mensen zonder papieren, ouder- en kind teams. Ook op buurtniveau zijn er mogelijkheden voor ondersteuning. Ongedocumenteerden hebben geen recht op een sociale huurwoning. Er is wel een mogelijkheid voor ongedocumenteerde mensen om een huis te kopen of huren. Ondersteuning vluchtelingen en ongedocumenteerden: Gemeente Amsterdam
De schattingen over het aantal ongedocumenteerden in Amsterdam lopen uiteen van 10.000 tot 30.000. Maar zij zijn onzichtbaar. Pas bij zeer urgente problemen hebben zij geen andere keus dan uit de schaduw tevoorschijn te komen. Uitgeprocedeerde asielzoekers kunnen terecht bij ondermeer de Stichting INLIA en Stichting Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt. Voor gezondheidszorg aan ongedocumenteerden is er de Stichting Lampion, een samenwerkingsverband van twaalf organisaties.
Psychische problemen Ook illegalen hebben recht op passende en verantwoorde medische zorg. Dit is vastgelegd in internationale verdragen voor de rechten van de mens. De KNMG heeft hierover een handleiding voor zorgverlenenden uitgebracht. Medische zorg is een recht voor iedereen ongeacht verblijfsstatus: KNMG, 3juli 2025
Ten tijde van het debat in de Tweede Kamer (juli 2025) over het strafbaar maken van illegaal verblijf benadrukte de KNMG dat medische zorg voor deze groep nooit verboden mag worden, want zorgverleners zouden gedwongen zijn de artseneed te schenden. Ook de KNMG-gedragscode verplicht de arts om ieder mens, ongeacht de verblijfsstatus, de noodzakelijke zorg te bieden, want ziek zijn stopt niet bij een grens, een paspoort of een politiek idee.
Uit onderzoek blijkt dat ruim 80 procent van de ongedocumenteerden lijdt aan psychische problemen. Het gaat dan om slecht slapen, nervositeit en stress. Vier op de tien hadden suïcidale gedachten en hoorden stemmen. Als gevolg van hun positie hebben uitgeprocedeerde asielzoekers beduidend meer trauma’s dan statushouders of arbeidsmigranten. Zij zijn ook beducht voor de mogelijkheid dat een zorgverlener hen verraadt bij de IND. Eenentachtig procent van de ongedocumenteerde migranten lijdt onder psychische problemen: De jonge Psychiater, 2 november 2022
Een ander beleid Het moet mogelijk zijn om migranten die op een onveilige manier Nederland binnenkomen aan een werkvergunning te helpen. Volgens Prof.mr. T. de Lange, hoogleraar Europees Migratierecht, snijdt het mes aan twee kanten. Mensen zonder papieren kunnen dan werken in sectoren, waar er een personeelstekort is. Op termijn zouden zij zelfs in aanmerking kunnen komen voor de status van ‘’arbeidsmigrant’’, zoals dit in Duitsland soms ook al mogelijk is. In bepaalde gevallen willen asielzoekers wel terug, maar is dit in de praktijk onmogelijk. Wanneer ze dit daadwerkelijk kunnen bewijzen, moeten ze ook een verblijfsvergunning krijgen. Het betreft hier de zogeheten buitenschuldprocedure. Standpunt buitenschuldbeleid: Vluchtelingenwerk
Een andere categorie vormen de mensen met een onbekende nationaliteit en andere staatlozen. Palestijnen en Rohingya zijn voorbeelden van minderheden die in feit geen eigen land hadden of nauwelijks rechten als minderheid. Nederland telt ongeveer 53.000 staatlozen en ruim 26.000 mensen van wie de nationaliteit niet bekend is. Ook de Dublinverordening betekent een verdere aanscherping van het asielbeleid en heeft het aantal ongedocumenteeerden doen toenemen.
De groep die gedurende lange tijd zonder de juiste papieren in Nederland verblijft neemt in aantal toe. Dit concludeert Frederiek de Vlaming, senior onderzoeker en docent aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Amsterdam op grond van haar onderzoek over deze groep in de afgelopen 25 jaar. Het beleid wordt steeds harder.
Als startdatum hanteerde de Vlaming het jaar 1998, toen de Koppelingswet werd ingevoerd. Als gevolg hiervan zijn er senioren, die al tientallen jaren hier zijn en geen documenten hebben. Daardoor kunnen ze niet meer terug naar hun land van herkomst. Ze lopen extra risico om op deze leeftijd geen juiste zorg te krijgen. De Vlaming pleit ervoor om voor deze groep (de staatlozen) hun verblijfsrechterlijke status voor eens en altijd te regelen. Dossier ongedocumenteerden: Amnesty International
Het Europese Comité voor Sociale Rechten oordeelde in 2015, dat Nederland niet het recht heeft om bepaalde migranten volledig van voorzieningen af te sluiten. Ook al hebben ze geen geldige verblijfspapieren, zij hebben we degelijk recht op voedsel, water, een veilige slaapplak en kleding, want dat zijn basisbehoeften om te overleven. Volgens het comité mag de overheid ook niet eisen dat iemand meewerkt aan zijn terugkeer, zonder dat hij fatsoenlijke opvang geniet. In diverse gemeenten bestaat nog de bed -bad en broodregeling. De gemeente Deventer noemt het zelf een sobere voorziening. Een plek om te slapen met de nodige sanitaire voorzieningen en ten slotte € 50 per week om van te leven. Meer niet. Bed-bad-broodregeling: Gemeente Deventer Deze regeling is in 2025 gestopt, maar Amsterdam, Utrecht, Eindhoven en Groningen en Rotterdam gaan ermee door en financieren de opvang zelf.