Mauthausen was een concentratiekamp tijdens de Tweede Wereldoorlog, gelegen nabij de Oostenrijkse plaats Mauthausen.
Het kamp Het concentratiekamp Mauthausen werd in augustus 1938, vijf maanden na de annexatie van Oostenrijk door nazi-Duitsland, opgezet met als doel een mannenkamp in het Oostenrijkse gebied te realiseren en gevangeniscapaciteit te bezitten voor de geplande oorlog. Het gebied rond Mauthausen was voorts vooral geschikt vanwege de aanwezigheid van graniet, zodat de gevangenen tewerkgesteld konden worden in de plaatselijke steengroeve. Zoals bij de meeste concentratiekampen van de nazi's waren de verblijfs- en arbeidsomstandigheden voor de – met name politieke – gevangenen zeer slecht. Voorts bepaalden mishandeling, straf, ziekte en honger het beeld van alledag. Gevangenen werden doodgeslagen, opgehangen of doodgeschoten. Er was een trap van 186 treden naar de diepte van de granietgroeve, waar menigeen het leven liet.
Zieke gevangenen liet men bevriezen, verhongeren of ze werden gedood met fenolinjecties of gifgas. Bekende beulen waren onder anderen 'das blonde Fräulein' en 'Hans de doder'.
Mauthausen had een gaskamer in een keldervertrek schuin onder het kampbordeel. In dezelfde ruimte bevonden zich twee verbrandingsovens, ook wel crematoria genoemd, van Topf und Söhne, waarmee de vermoorde gevangenen werden verbrand. Voordat de lichamen van de gevangenen werden verbrand, werden zij op de onderzoekstafel, vlak bij de gaskamers en de ovens, door een arts ontdaan van kostbare protheses als gouden tanden.
thumb|Dimitrii Michailowitsch Karbischew, luitenant-generaal der Pioniers van het Rode Leger. In de ijzige kou ontnamen de nazi's hem al zijn kleding en overgoten hem met koud water tot het lichaam van de generaal in een ijsklomp was veranderd. Het lichaam van de generaal werd in de oven in Mauthausen verbrand. Veel gevangenen in Mauthausen moesten deze mishandeling ondergaan. thumb|Concentratiekamp Mauthausen thumb|Deel concentratiekamp Mauthausen thumb|Mauthausen
Het kamp stond onder commando van Franz Ziereis, een SS-Sturmbannführer die wegens "bijzondere verdiensten" als Lagerkommandant in 1944 tot SS-Standartenführer werd bevorderd. Andere SS'ers in het kamp waren Schutzhaftlagerführer Georg Bachmayer en SS-Standortarzt Dr. Eduard Krebsbach.
Naast concentratiekamp Mauthausen waren er nog meer dan 40 nevenkampen in Oostenrijk. De grootste drie daarvan waren Gusen, Ebensee en Melk.Concentratiekamp Melk. Gearchiveerd op 22 september 2022.
Gevangenen Nieuw aangekomen gevangenen werden gedesinfecteerd en hun hoofd werd kaalgeschoren. Daarna werden ze gekleed in een blauw-wit gestreepte overall. Vanaf 1943 werden ook uniformen van Franse, Griekse, Joegoslavische en Sovjet-soldaten gebruikt. De Funktionshäftlinge (gevangenen die een taak kregen toebedeeld) hadden het soms wat beter en beschikten over warmere kleding en schoeisel in plaats van de standaard houten sandalen.
Op de kleding werd met een gekleurde driehoek de aard van het 'delict' aangegeven, met daarin de eerste letter van de nationaliteit. 'Politieke' gevangenen hadden een rode driehoek, Spaanse republikeinen een blauwe en Jehova's getuigen een paarse. 'Criminelen' hadden een groene driehoek, 'asocialen' een zwarte en homoseksuelen een roze. Joden hadden een gele of tweekleurige ster.
De gevangenen werden ook onderworpen aan medische experimenten. Mauthausen werd berucht vanwege de zogenaamde voedingsexperimenten, waarbij gevangenen speciaal door Duitsers ontwikkelde voeding moesten eten en geen brood of water kregen. Ook werd er geëxperimenteerd met vaccins tegen cholera en vlektyfus.
Naar Mauthausen werden volgens de officiële documentatie 197.464 personen gedeporteerd. In het kamp en de diverse Außenlager kwamen zeker 95.000 personen om het leven.
Razzia's in Nederland
miniatuur|De trap in Mauthausen Op 22 en 23 februari 1941 werden meer dan 330 en bij de razzia van 11 juni 1941 werden meer dan 250 Joodse 'gijzelaars', jonge mannen, opgepakt in de Amsterdamse Jodenbuurt. Via kamp Schoorl gingen zij op transport naar Oostenrijk, waar zij in enkele maanden, op twee na, allemaal zijn gestorven. Bij deze razzia werd onder andere Abraham André Duitscher opgepakt, tweedejaars student geneeskunde. Hij werd gedeporteerd naar Mauthausen en overleed daar op 24 mei 1941. Hij was de eerste Nederlander die in de hel van Mauthausen stierf.JOODSE DOCENTEN EN MEDISCHE STUDENTEN, KNMG
Lou de Jong beschrijft het einde van de gevangen genomen Joden na de razzia van Amsterdam als volgt:
Op de tweede dag na aankomst werden de Amsterdammers naar de steengroeve gedreven. Bijna tweehonderd treden leidden de diepte in. Zij mochten van die ruwe trap geen gebruikmaken, maar moesten langs de uitgehouwen rotswand omlaag klauteren. Enkelen vielen te pletter. De overigen kregen beneden twee aan twee een draagstel op de schouders. Op dat draagstel werd een loodzwaar rotsblok gelegd. In een lange rij en in looppas moesten zij die last via de treden naar boven dragen. Sommige rotsblokken tuimelden omlaag en verbrijzelden de voeten van een of meer dragers. Dan knalden schoten. Wie levend bovenkwam, werd onmiddellijk weer naar de bodem van de groeve gejaagd om een nieuw rotsblok te halen.
De razzia van februari vormde de aanleiding tot de Februaristaking, een van de weinige volksopstanden waar de Duitsers tijdens hun bezetting van Europa mee te maken kregen.
Op 13, 14 en 15 september 1941 volgde een razzia van Twente, in de plaatsen Enschede, Hengelo, Borne, Almelo, Delden, Goor, Haaksbergen, Denekamp en Oldenzaal, waarbij in totaal 105 Joodse mannen per trein naar Mauthausen werden gedeporteerd. In januari 1942 werd de laatste van deze groep vermoord. Ter nagedachtenis aan deze slachtoffers werd op 6 november 1991 een monument rechts naast de hoofdingang van de synagoge van Enschede geplaatst. Ook dit monument werd ontworpen door Appie Drielsma. Sindsdien wordt er jaarlijks bij dit monument op of rond 14 september een herdenking gehouden.
Op 8 en 9 oktober 1941 volgde een razzia in de Achterhoek, Arnhem en Apeldoorn, waarbij 72 mannen werden gedeporteerd. Ook zij stierven binnen enkele maanden.
Ook de elf slachtoffers van de Aktion Kugel en de veertig van het Englandspiel kwamen in Mauthausen om. Daarnaast zijn gedurende de gehele bezettingsperiode strafgevallen vanuit Nederland, regelmatig vanuit kamp Amersfoort, maar ook vaak via andere kampen, in Mauthausen of in zijn vele nevenkampen terechtgekomen en veelal omgebracht.
Massamoorden Al in 1941 werd in het nevenkamp Slot Hartheim, ook wel Euthanasiecentrum Hartheim, dat voordat het in nazi-handen kwam een psychiatrisch ziekenhuis huisvestte, geëxperimenteerd met vergassing; eerst op de bewoners van Schloss Hartheim, zijnde de psychiatrische patiënten; daaropvolgend op gevangenen uit de diverse kampen. Toen met deze ervaringen industrieel kon worden vergast in andere kampen, zoals Auschwitz, Treblinka, Bełżec en Sobibór, werden de bewijzen door dwangarbeiders weggewerkt. Dit waren veelal politieke gevangenen, die wisten dat zij na hun arbeid als getuigen van die vergassingsinstallaties ook vermoord zouden worden. Een van hen heeft negatieven van foto's van deze vergassingsinstallaties aan Spaanse politieke gevangenen weten door te spelen, waardoor na de oorlog deze verborgen misdaad toch bekend werd.
In Mauthausen zijn gedurende de oorlog 197.464 gevangenen gedetineerd geweest, vanwege hun politieke dan wel religieuze opvattingen of vanwege hun seksuele geaardheid of vanwege hun criminele verleden of als krijgsgevangene. Meer dan 95.000 mensen werden in Mauthausen vermoord. De Amerikanen hebben kamp Mauthausen op 5 mei bevrijd. Zij spoorden op 23 mei de gevluchte kampcommandant Franz Ziereis op. Hij raakte bij zijn aanhouding gewond, maar legde voor hij overleed verklaringen af aan de voormalige gevangene Hans Maršálek over de misdaden die in het kamp waren begaan.
Englandspiel thumb|Achter het arrestatiegebouw van het concentratiekamp werd de as van de 47 doodgeschoten parachutisten begraven thumb|Gedenkplaten achter het arrestatiegebouw in het concentratiekamp Mauthausen Onderstaande Nederlandse geheim agenten zijn in Mauthausen ter dood gebracht en vervolgens gecremeerd. Hun as werd door andere gevangenen heimelijk begraven. Op die plek is in 1968 een plaquette onthuld voor 40 Nederlandse en 7 in Frankrijk gedropte Britse SOE-agenten.Mauthausen, Englandspiel.eu. Gearchiveerd op 7 juli 2024.
Op 6 september 1944 Leonardus Cornelis Theodoris Andringa (Den Haag, 22-11-1913), gedropt 29 maart 1942, gearresteerd 28 april 1942. Pieter Arnoldus Arendse (Den Haag, 14-2-1912). Klaas van de Bor (Terschuur, 24-5-1913), gedropt 16 februari 1943, meteen gearresteerd. Cornelis Carel Braggaar (Amsterdam, 23-9-1913), gedropt (Plan Holland) 16 februari 1943, meteen gearresteerd. Johannes Jan Cornelus Buizer (Almkerk, 11-9-1918), gedropt 22 juni 1942, meteen gearresteerd. Joseph Bukkens (Vlissingen, 8 of 20-6-1916), gedropt (Plan Holland) 26 juni 1942, meteen gearresteerd. Cornelis Droogleever Fortuijn (Amsterdam, 10-4-1922), gedropt (Plan Holland) 24 september 1942, meteen gearresteerd. Gerard John van Hemert (Brooklyn, 26-4-1920). Jan Charles Hofstede (Den Haag, 17-12-1918), gedropt (Plan Holland) 24 oktober 1943, meteen gearresteerd. George Louis Jambroes (Amsterdam, 22-4-1905), gedropt (Plan Holland) 26 juni 1942, meteen gearresteerd. Roelof Christiaan Jongelie (Amsterdam, 25-2-1903), gedropt (Plan Holland) 24 september 1942, meteen gearresteerd. Barend Klooss (Rotterdam, 22-10-1913), gedropt 5 april 1942, gearresteerd 1 mei 1942. Meindert Koolstra (1917). Willem Johan Niermeyer (Alkmaar, 2-5-1914), gedropt 29 maart 1942, gearresteerd 6 oktober 1942. Gerrit van Os (Hilversum, 2-5-1914), gedropt (Plan Holland) 18 februari 1943, meteen gearresteerd. Evert Radema (Foxhol, 7-8-1909), afgezet (Plan Holland) 23 februari 1942, gearresteerd 29 mei 1942. George Lodewijk Ruseler (Soerabaja, 27-7-1922). Hendrik Johannes Sebes (Dordrecht, 23-7-1919), gedropt 5 april 1942, gearresteerd 9 mei 1942. Horst Reinder Steeksma (Berlijn, 14-10-1919). Thijs Taconis (Rotterdam, 28-3-1914), gedropt 7 november 1941, gearresteerd 9 maart 1942. Pieter van der Wilden (Haarlem, 08-5-1914), gedropt (Plan Holland) 18 februari 1943, meteen gearresteerd. Willem van der Wilden (Haarlem, 01-7-1910), gedropt (Plan Holland) 18 februari 1943, meteen gearresteerd.
Op 7 september 1944 Aart Hendrik Alblas (Middelharnis, 20-09-1918), gedropt 5 juli 1941, gearresteerd 16 juli 1942. Pieter Arnoldus Arendse (Den Haag, 14-02-1912), gedropt (Plan Holland) 9 maart 1943, meteen gearresteerd. Arnoldus Albert Baatsen (Amsterdam, 1918), gedropt 27 maart 1942, meteen gearresteerd. Karel Willem Adriaan Beukema toe Water (Tegal, 20-06-1909), gedropt (Plan Holland) 24 september 1942, meteen gearresteerd. Pieter Cornelis Boogaart (Graauw, 10-08-1912), gedropt op 9 maart 1943 ten zuiden van Ermelo, meteen gearresteerd. Oscar Willem de Brey (Wassenaar, 01-10-1921), gedropt (Plan Holland) 21 mei 1943, meteen gearresteerd. Johannes Cornelis Dane (Axel, 27-07-1917), gedropt op 27 oktober 1942 bij Holten (Gld.), meteen gearresteerd, Bronzen Kruis 1953.Special Forces Roll of Honour Jan Emmer (Wormer, 06-04-1917), afgezet (Plan Holland) 12 maart 1942, gearresteerd 30 mei 1942. Johannes Henricus Marie de Haas (Den Haag, 07-02-1918), afgezet 9 april 1942, gearresteerd 28 april 1942. Gerard John van Hemert (New York, 28-04-1920), gedropt (Plan Holland) 23 juli 1942, meteen gearresteerd. Cornelis Eliza van Hulsteijn (Terneuzen, 08-02-1912), gedropt (Plan Holland) 16 februari 1943, meteen gearresteerd. Peter Kamphorst (Ermelo, 24-11-1894), gedropt (Plan Holland) 21 oktober 1942, meteen gearresteerd. Meindert Koolstra (Rinsumageest, 04-06-1917), gedropt (Plan Holland) 21 oktober 1942, meteen gearresteerd.