Franz Fischer (Bigge, 10 december 1901 – aldaar, 19 september 1989) was een Duitse SS-Sturmscharführer en fanatieke Jodenvervolger in de Tweede Wereldoorlog. Hij was betrokken bij de deportatie van ongeveer 13.000 Joden vanuit Den Haag, waarvan er om en nabij de 12.000 het leven lieten. Ook was hij verantwoordelijk voor de mishandeling van Joden, 'jodenbegunstigers' en van personen die met Jodinnen getrouwd waren. Hij werd na de oorlog ter dood veroordeeld voor oorlogsmisdaden, wat middels gratie werd omgezet in een levenslange gevangenisstraf. Fischer behoorde tot de Vier van Breda, de laatste Duitse oorlogsmisdadigers uit de Tweede Wereldoorlog die in Nederland vastzaten. Uiteindelijk kwam hij in januari 1989 vrij samen met de andere overgebleven Duitse oorlogsmisdadiger Ferdinand aus der Fünten.

Afkomst en carrière Fischer was de oudste uit een katholiek gezin van vijf kinderen. Hij voelde zich van jongs af aan erg aangetrokken tot de Rooms-Katholieke Kerk en wilde aanvankelijk in navolging van een broer en een zus van zijn moeder het klooster in. Hij hield volgens eigen zeggen van de eenzaamheid. Op de middelbare school liet hij echter zijn wens om het klooster in te gaan varen en ging in militaire dienst. Na voltooiing van een militaire diensttijd van negen maanden vond hij werk op een belastingkantoor, wat hem echter niet beviel. Hij besloot daarop naar de politieschool te gaan. In 1922/23 werd hij aangesteld bij de Kriminalpolizei in Bochum en in 1937 bij de Gestapo te Düsseldorf.

In 1933 werd hij lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) maar hij was volgens eigen zeggen niet politiek geïnteresseerd. In 1934 trouwde hij. Het huwelijk bleef kinderloos. Op 28 mei 1940 werd hij geplaatst bij de Aussenstelle der Sicherheitspolizei und SD in Utrecht, waar hij enkele maanden werkzaam zou blijven. In november 1940 werd hij overgeplaatst naar Referat IV-B4 te Den Haag. Dit bureau, gevestigd in het complex Windekind aan de Nieuwe Parklaan 72, 74 en 76, hield zich bezig met de deportatie van Joden en opsporing van Joodse onderduikers. Zijn directe chef was Regierungsrat Willy Zöpf, maar deze liet de dagelijkse leiding over aan Fischer. Uiteindelijk zouden zo'n 13.000 Joden vanuit Den Haag door Fischer gedeporteerd worden; waarvan er ongeveer 12.000 zijn vermoord in voornamelijk concentratie- en vernietigingskampen. Ook was hij verantwoordelijk voor mishandelingen van Joden, 'jodenbegunstigers' en van personen die met jodinnen getrouwd waren. Hij liet ze niet alleen door anderen mishandelen, maar sloeg en schopte volgens meerdere getuigen ook zelf. Door zijn fanatieke jacht op Joden kreeg hij al snel de bijnaam "Judenfischer" (Jodenvisser). Zijn specialiteit was het 'U-boot Spiel', waarbij de slachtoffers in een badkuip langdurig onder water werden gehouden om bekentenissen of inlichtingen af te dwingen.Jan Borgman, de Oorlogsjaren in het Wittebrugpark, wittebrugpark.nl. Gearchiveerd op 21 mei 2023.

Moordaanslag op Fischer Benedictus Hijmans, een half-Jood, pleegde op 11 januari 1943 in Den Haag een mislukte aanslag op Fischer. Omdat zijn vader gearresteerd was, tekende Hijmans persoonlijk protest aan bij Fischer. Na het vergeefse gesprek pakte Hijmans een pistool van de muur en probeerde op Fischer te schieten. Het wapen was echter niet geladen. Een week later vonniste het SS- en Polizeigericht de doodstraf tegen Hijmans en werd hij gefusilleerd.Jong, L. de (1975) Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939-1945, deel zes (eerste helft), p. 255

Levenslang, doodstraf en toch weer levenslang Na de oorlog werd Fischer door het Canadese leger naar Duitsland gebracht, waar hij in diverse kampen verbleef. Op 28 augustus 1946 werd door Nederland om uitlevering van Fischer gevraagd. In november dat jaar werd hij overgedragen en vastgezet in de Cellenbarakken van Scheveningen.Piersma, Hinke (2005) De drie van Breda. Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap 1945-1989, Uitgeverij Balans, p. 16

Fischer werd door het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag op 17 maart 1949 veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf.

Dat hij niet de doodstraf kreeg, verwoordde het hof als volgt:

De Bijzondere Raad van Cassatie veroordeelde hem echter op 12 juli 1950 alsnog ter dood.

De raad motiveerde zijn besluit als volgt:

Dit arrest werd echter nooit ten uitvoer gelegd, omdat koningin Juliana grote gewetensbezwaren had tegen de doodstraf. Aan Fischer werd uiteindelijk door Juliana in 1951 gratie verleend, zodat de doodstraf opnieuw werd teruggebracht tot levenslange opsluiting.

Koepelgevangenis Breda Fischer werd gelijktijdig met de Duitse oorlogsmisdadigers Joseph Kotalla en Ferdinand aus der Fünten vanuit de strafgevangenis van Norgerhaven in Veenhuizen per 7 november 1952 gedetineerd in de Bredase koepelgevangenis, waar vanaf 24 februari 1955 ook de Duitse oorlogsmisdadiger Willy Lages werd opgesloten.Mink, Ton (2005) De Drie van Breda, p. 133+135 Gezamenlijk gingen ze de geschiedenis in als de Vier van Breda. Na de vrijlating van Lages in 1966 gingen de overgeblevenen door als de Drie van Breda en na de dood van Kotalla als de Twee van Breda.

In de koepelgevangenis van Breda sleet Fischer zijn dagen door de gevangenis te poetsen.Mink, Ton (2005) De Drie van Breda, p. 32-34 Op eigen initiatief hield hij de visvijver op de binnenplaats van de gevangenis schoon. Wekelijks ververste hij al het water en gaf hij de in het water zwemmende goudvissen hun dagelijkse visvoer dat hij van de bewaarders kreeg aangereikt.Mink, Ton (2005) De Drie van Breda, p. 85 Ook hielp hij de luchtplaats ongevraagd onkruidvrij te houden.Mink, Ton (2005) De Drie van Breda, p. 82 Fischer had tijdens zijn gevangenschap last van nachtmerries; hij droomde dan dat hij achtervolgd werd door een grote groep Joden, die hem in elkaar sloeg. Hij riep dan in zijn slaap om hulp en werd vervolgens badend in het zweet wakker.

Vrijlating en dood De West-Duitse regering spande zich vanaf de jaren zestig in voor zijn vrijlating. Bij elk bilateraal contact tussen Nederland en de Bondsrepubliek Duitsland was zijn gevangenschap onderwerp van gesprek. De West-Duitse regering ondersteunde Fischer juridisch en financieel. In de jaren zeventig ontving hij van de West-Duitse overheid een maandelijkse toelage van veertig tot vijftig D-mark.Marja Verburg, Duitse steun aan Drie van Breda schrikbarend groot, duitslandinstituut.nl, 11 juli 2017

Fischer werd, samen met Aus der Fünten, op 27 januari 1989 vrijgelaten op instigatie van minister van Justitie Frits Korthals Altes. Hij ging inwonen bij zijn echtgenote in West-Duitsland, met wie hij nog steeds getrouwd was en bij zijn vrijlating 88 jaar oud was.Piersma, Hinke (2005) De drie van Breda. Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap 1945-1989, p. 189Mink, Ton (2005) De Drie van Breda, p. 174 Fischer overleed nog datzelfde jaar op 19 september aan een longontsteking in het Sankt Josef Hospital in Bigge, een deelgemeente van Olsberg, en werd aldaar op 25 september begraven. Aus der Fünten was eerder al, op 19 april, overleden. Fischer liet bij zijn overlijden honderdduizenden D-mark na, geld dat hij gekregen had van sympathisanten.

Publicaties (deels) over Fischer Benz, Wolfgang (ed.) (1996) Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus. München, DTV, Bohr, Felix (2018) Die Kriegsverbrecherlobby. Bundesdeutsche Hilfe für im Ausland inhaftierte NS-Täter, Suhrkamp, handelseditie dissertatie Fühner, Harald (2005) Nachspiel. Die niederländische Politik und die Verfolgung von Kollaborateuren und NS-Verbrechern, 1945–1989. Münster, 472 p., Mink, Ton (2005) De Drie van Breda, Mijneigenboek.nl, 199 p. Piersma, Hinke (2005) De drie van Breda. Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap 1945-1989, Uitgeverij Balans, handelseditie dissertatie, 280 p.

Externe links Integrale tekst vonnis Bijzonder Gerechtshof van 17 maart 1949, statengeneraaldigitaal.nl Integrale tekst vonnis in hoger beroep van de Bijzondere Raad van Cassatie van 12 juli 1950, statengeneraaldigitaal.nl

Categorie:SS-lid Categorie:Holocaustpleger Categorie:Duits persoon in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog Categorie:NSDAP-lid veroordeeld tot detentie Categorie:Tweede Wereldoorlog in Den Haag