thumb|200px|right|Logo in de hal van het gebouw van de Amerikaanse CIA thumb|200px|right|Hoofdkwartier van de Britse inlichtingendienst MI6 in Londen Een geheime dienst is een overheidsorganisatie die mede op heimelijke (clandestiene) wijze onderzoek doet ten behoeve van de nationale veiligheid van een land. Dit wordt doorgaans spionage genoemd.
Geheime diensten worden onderscheiden in veiligheidsdiensten en inlichtingendiensten. In grotere landen zijn dat aparte diensten, in kleinere landen is er vaak één organisatie die zowel veiligheids- als inlichtingentaken vervult.
Naast de algemene veiligheids- en inlichtingendiensten zijn er ook specifieke afluisterdiensten en militaire inlichtingendiensten.
Soorten inlichtingen Geheime diensten verzamelen inlichtingen, wat te omschrijven valt als doorgaans geheime informatie van andere partijen die van nut kan zijn voor de opdrachtgevers van deze diensten, zoals regeringen en militaire bevelhebbers. Van belang is dat inlichtingen op betrouwbaarheid gewaardeerd en tijdig aan de opdrachtgever gepresenteerd worden.Bob de Graaff, Data en dreiging, Stap in de wereld van intelligence, Uitgeverij Boom, Amsterdam 2019, p. 13-28.
Inlichtingen kunnen afkomstig zijn uit een reeks van verschillende bronnen, die vanuit Brits/Amerikaans gebruik allemaal met een "-INT" worden aangeduid.Zie bijv. opsomming en uitleg in het Jaarverslag MIVD 2014 Hier vermeld met de meestgebruikte bronnen bovenaan:
OSINT (Open Source Intelligence): inlichtingen uit openbare bronnen HUMINT (Human Intelligence): inlichtingen uit menselijke bronnen ("spionnen") SIGINT (Signals Intelligence): inlichtingen uit elektronische signalen ("afluisteren") IMINT (Imagery Intelligence): inlichtingen uit luchtfoto's en satellietbeelden GEOINT (Geospatial Intelligence): inlichtingen uit verschillende bronnen gepresenteerd op landkaarten CLASSINT (Classified information Intelligence): inlichtingen uit geclassificeerde informatie van partnerdiensten MEDINT (Medical Intelligence): inlichtingen op medisch gebied FININT (Financial Intelligence): inlichtingen uit financiële bronnen TRAVINT (Travel Intelligence): inlichtingen uit reisgegevens
Andere activiteiten Naast het verzamelen van inlichtingen houden geheime diensten zich ook met andere activiteiten bezig. Het kan daarbij gaan om:Zie bijv. AIVD Jaarverslag 2022, p. 26. Heimelijke beïnvloeding: proberen de sociale, economische en/of politieke stabiliteit van een ander land aan te tasten; Ongewenste inmenging: proberen de eigen burgers die in een ander land leven te controleren door ze in de gaten te houden of te intimideren.
Soorten geheime diensten Gecombineerde diensten In kleinere landen is er vaak één organisatie die zowel verantwoordelijk is voor de binnenlandse veiligheid, als voor het vergaren van inlichtingen uit het buitenland. Ook in de voormalige communistische en in enkele nog bestaande dictaturen was, resp. is er sprake van één gecombineerde geheime dienst.
Voorbeelden van gecombineerde geheime diensten zijn: Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) - Nederland Veiligheid van de Staat/Sûreté de l'État/Staatssicherheit (VSSE of Staatsveiligheid)Knack magazine. Gearchiveerd op 1 maart 2022.Diplomatie/Buitenlandse ZakenHet NieuwsbladJustitie - België KGB - Wit-Rusland Ministerie voor Staatsveiligheid - Volksrepubliek China Milli Istihbarat Teskilati (MIT) - Turkije
Opgeheven diensten in voormalige communistische landen: Departamentul Securității Statului - Roemenië Komitet Gosoedarstvennoj Bezopasnosti (KGB) - Sovjet-Unie Ministerium für Staatssicherheit (MfS of Stasi) - DDR
Veiligheidsdiensten Een veiligheidsdienst mag in eigen land onderzoek verrichten naar personen, organisaties en bedrijven die mogelijk het regime van een land of de (democratische) rechtsorde kunnen verstoren. Veiligheidsdiensten zijn daartoe ook verantwoordelijk voor contraspionage, dat wil zeggen het tegengaan van spionage door buitenlandse geheime diensten.
Voorbeelden van veiligheidsdiensten zijn: Brigada Político-Social (BPS) - Spanje (1941-1986) Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV) - Duitsland Centro de Investigación y Seguridad Nacional (CISEN) - Mexico Direction centrale du Renseignement intérieur (DCRI) - Frankrijk Direction Générale de la Surveillance du Territoire (DGST) - Marokko Federal Bureau of Investigation (FBI) - Verenigde Staten Federalnaja sloezjba bezopasnosti (FSB) - Rusland Guojia Anquanbu - Volksrepubliek China Säkerhetspolisen (SäPo) - Zweden Secrétariat général de la Défense et de la Sécurité nationale (SGDN) - Frankrijk Security Service (MI5) - Verenigd Koninkrijk Sjien Beet - Israël StB - Tsjechië Politiets Efterretningstjeneste (PET) - Denemarken
Inlichtingendiensten Een inlichtingendienst doet onderzoek in en naar andere landen om na te gaan welke bedreigingen er van die landen uitgaan voor de eigen nationale veiligheid. Onder leiding van inlichtingenofficieren worden daarvoor inlichtingen verkregen van buitenlandse agenten en informanten, die in de volksmond vaak abusievelijk spionnen worden genoemd.
Voorbeelden van inlichtingendiensten zijn: Bundesnachrichtendienst (BND) - Duitsland Central Intelligence Agency (CIA) - Verenigde Staten Direction générale de la Sécurité extérieure (DGSE) - Frankrijk Mossad - Israël Secret Intelligence Service (SIS/MI6) - Verenigd Koninkrijk Sloezjba Vnesjnej Razvedki (SVR) - Rusland
Afluisterdiensten Een afluisterdienst verzamelt inlichtingen uit elektronisch informatieverkeer en andere digitale bronnen uit het buitenland. Hij vervult ook vaak de functie van cryptologische dienst, omdat hij probeert cryptografisch versleutelde buitenlandse communicatie te ontcijferen. Tevens houdt een afluister- of cryptologische dienst zich bezig met het versleutelen en beveiligen van de eigen nationale informatie en communicatie, zowel civiel als militair.
Voorbeelden van afluisterdiensten zijn: Försvarets radioanstalt (FRA) - Zweden Government Communications Headquarters (GCHQ) - Verenigd Koninkrijk Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) - Nederland National Security Agency (NSA) - Verenigde Staten
Militaire inlichtingendiensten Een militaire inlichtingendienst doet onderzoek naar de veiligheid van de krijgsmacht en verzamelt militaire inlichtingen uit en over het buitenland.
Voorbeelden van militaire inlichtingendiensten zijn: Algemene Dienst Inlichting en Veiligheid (ADIV) - België Defence Intelligence (DI) - Verenigd Koninkrijk Defense Intelligence Agency (DIA) - Verenigde Staten Direction du Renseignement militaire (DRM) - Frankrijk Glavnoje Razvedyvatelnoje Oepravlenie (GRU) - Rusland Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) - Nederland Zentrum für Nachrichtenwesen der Bundeswehr (ZNBw) - Duitsland Zong Can Er Bu - Volksrepubliek China Forsvarets Efterretningstjeneste (FE) - Denemarken Etterretningstjenesten - Noorwegen
Private inlichtingendiensten
In Amerika en Engeland zijn steeds meer commerciële ondernemingen actief die inlichtingen verzamelen voor bijvoorbeeld multinationals zoals de Amerikaanse militaire onderneming Academi (voorheen Blackwater). In veel van deze inlichtingendiensten werken ex-medewerkers van inlichtingendiensten.
Voorbeelden van deze 'privé-spionagediensten' zijn: Diligence - Verenigd Koninkrijk Hakluyt & Company - Verenigd Koninkrijk Total Intelligence Solutions - Verenigde Staten
Zie ook Dame Blanche - België (tijdens de Eerste Wereldoorlog)