Het stads- en streekvervoer in Friesland geeft een overzicht van alle buslijnen, regionale treinen en veerdiensten die respectievelijk gereden en gevaren worden in de provincie Friesland. Het gaat hier om de lijnen die zich in de provincie begeven, maar ook lijnen die de provincie doorkruisen.
De schuingedrukte plaatsnamen bevinden zich buiten de provincie Friesland. Bij lijnen die horen bij concessies die niet uit Friesland komen is tevens de opdrachtgevende OV-autoriteit vermeld.
De provincie Friesland is de verantwoordelijke OV-autoriteit voor het busvervoer in die provincie. In Leeuwarden wordt een stadsdienst gereden.
De regionale treinen in de provincie maken onderdeel uit van de Noordelijke Nevenlijnen. Deze wordt verstrekt door de provincies Friesland en Groningen.
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is verantwoordelijk voor de veerdiensten vanuit het vasteland naar de Friese Waddeneilanden en vice versa.
Historie De eerste vorm van lokaal openbaar vervoer in Friesland kwam in 1880 met de oprichting van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij. De eerste paardentramlijn liep van Dokkum naar Veenwouden en werd geopend op 6 oktober 1880. Later kwamen er Friese stoomtrams door heel de provincie.
Het NTM-tramnet werd in de jaren 1939-1948 geheel opgeheven en vervangen door autobussen. In 1947 werd de stadsdienst in Leeuwarden ingevoerd. Een jaar eerder kwam er een lijn tussen Leeuwarden en Alkmaar via de Afsluitdijk. Er werden ook lijnen geruild met naburige ondernemingen zoals de LABO, NOF, ZWH en ESA, dit was ter afbakening van de vervoersgebieden, zodat er in 1949 een buslijn kwam tussen Leeuwarden, Sneek, Heerenveen en Wolvega met doorverbindingen naar Steenwijk, Meppel, Assen en Groningen.
In 1971 werden onder meer de NOF en NTM gefuseerd tot FRAM. Deze fuseerde in 1996 samen met DVM/NWH tot VEONN. Laatstgenoemde heeft geen lang bestaan gekend, in september 1998 werd VEONN overgenomen door het Britse Arriva. In het Noord- en Zuidwesten gingen bussen van dochteronderneming NoordNed rijden. In het Zuidoosten werd de naam Arriva gehanteerd. Door de invoering van Wet personenvervoer 2000 werden gebieden (concessies) vanaf 2001 openbaar aanbesteed. Arriva behield de eerste jaren alle concessies in Friesland. Tussen 2006 en 2009 is Arriva met uitzondering van de Waddeneilanden al het busvervoer in Friesland kwijtgeraakt aan concurrerende vervoerbedrijven. In 2012 verkreeg Arriva opnieuw het busvervoer in een groot deel van de provincie, door het winnen van de concessie Noord- en Zuidwest-Fryslân en Schiermonnikoog. In 2016 won Arriva de concessie Zuidoost-Fryslân en zo keerde Arriva ook in die regio terug. Hierdoor is Arriva momenteel de enige busvervoerder in de gehele provincie (als buslijnen uit concessies van aangrenzende provincies niet meegeteld worden).
Per 11 december 2022 zijn de twee concessies in Friesland samengevoegd tot één Fryslân concessie.
Onderaan is een lijst te vinden met voormalige buslijnen.
OV-chipkaart Vooruitlopend op de landelijke invoering van de OV-chipkaart testte Arriva vanaf 28 juni 2006 met steun van de provincie Friesland de chipkaart in een dertigtal bussen in Friesland. De proef werd uitgevoerd op de toenmalige lijn 26 tussen Oldeberkoop, Noordwolde, De Blesse, Wolvega en Heerenveen, op Qliner 320 tussen Drachten en Leeuwarden en de stadslijnen 1 t/m 6 in Leeuwarden. Ook werd er getest in de treinen tussen Leeuwarden en Groningen. In de proefperiode testen 50 personen de werking en gebruiksvriendelijkheid van de OV-chipkaart.Proef haalt kinderziektes uit OV-chipkaart, Leeuwarder Courant 1 september 2006
Het duurde nog enkele jaren voordat de OV-chipkaart in Friesland gebruikt kon worden. Op 14 september 2009 was Connexxion, die destijds in Noord- en Zuidwest-Friesland (inclusief Leeuwarden) reed er klaar voor en Qbuzz volgde op 1 januari 2010 in het zuidoosten van de provincie. Op Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog werd de OV-chipkaart vanwege het toerisme pas veel later ingevoerd. In 2017 werd de OV-chipkaart ingevoerd op Vlieland, Terschelling en Ameland, in 2019 volgde Schiermonnikoog.
Tariefjaar (vol tarief in euro's) Concessie(s) Verbinding(en) 2011 2012 2013 2014 2015Noord- en Zuidwest-Fryslân en Schiermonnikoog Streekbussen (m.u.v. de bussen op Schiermonnikoog) 0,118 0,124 0,129 0,137 0,145 Stadsdienst Leeuwarden 0,088 0,094 0,098 0,116 0,135 Buurtbus 0,050 0,070 Qliners 315, 325 en 335 0,149 0,156 0,162 0,164 0,176 Qliners 350 en 351 (Friese deel) 0,141 0,149 0,155 0,157 0,169 Qliners 350 en 351 (Noord-Hollandse deel) 0,141 0,115 0,129 0,131 0,169Zuidoost-Fryslân en WaddenAlle lijnen, behalve buurtbussen0,1180,1240,1290,1370,145
In 2012 is de tariefopbouw van lijn 350 veranderd. Het totale tarief wordt na 82 kilometer niet meer hoger (aftoppen). Op Qliner 315 (en voorheen ook Qliners 325 en 335) wordt afgetopt op 100 kilometer (over het gehele tarief).
Huidige concessiegebieden De concessie Fryslân valt onder het beheer van de provincie Friesland. Het regionaal spoorvervoer in Friesland en Groningen valt niet alleen onder het beheer van de provincie Friesland, maar ook van de provincie Groningen. De Friese Waddenveren vallen onder het beheer van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Concessiegebied Vervoerder Duur Fryslâninclusief stadsdienst Leeuwarden Qbuzz 15.12.2024 - 09.12.2034 Regionaal spoorvervoer Fryslân en GroningenArriva 13.12.2020 - 15.12.2035Friese Waddenveren OostWagenborg09.04.2014 - 08.01.2029Friese Waddenveren WestRederij Doeksen18.04.2014 - 08.01.2029
Fryslân (Qbuzz) De buslijnen in deze concessie worden geëxploiteerd door Qbuzz, omvat al het busvervoer in de provincie Friesland en is een samenvoeging van de concessies Zuidoost-Fryslân en Wadden en Noord- en Zuidwest-Fryslân en Schiermonnikoog.
In de concessie Fryslân komen verschillende busdiensten voor, naast het stadsvervoer in Leeuwarden, eilandvervoer op de Friese Waddeneilanden en diverse streeklijnen rijden er ook Qliners rond. Dit is een vorm van hoogwaardig openbaar vervoer met luxere en snellere bussen die onderweg minder vaak stoppen. Tevens zijn er ook een aantal buurt- en schoolbussen. Doordat Friesland bestaat uit vele kleine dorpjes is het moeilijk om een rendabele vaste dienst te rijden. Hiervoor wordt de Opstapper ingezet. De Opstapper is een kleine bus (taxibus) die rijdt tussen een knooppunt/overstappunt en een kern. In de dorpskern is het mogelijk voor een extra bedrag om te worden afgezet/opgepikt op een eigen gekozen adres. Voor het gebruik van de Opstapper moet men minimaal 1,5 uur van tevoren reserveren en is het niet mogelijk om met de OV-chipkaart te reizen. De Opstapper heeft vaste aankomst en vertrektijden op de knooppunten zodat er altijd aansluiting geboden kan worden op andere buslijnen of treinen.