Aeilko Zijlker

Aeilko Jans Zijlker (Nieuw Beerta, 31 mei 1840 - Singapore, 27 december 1890) was een Nederlandse ondernemer en grondlegger van Royal Dutch Shell.

Zijlker was de jongste zoon van Jan Freerks Zijlker, een herenboer uit Nieuw-Beerta, Nederland, die van 1849-1868 kamerlid was in de Tweede Kamer der Staten-Generaal voor de Liberalen (Thorbeckiaan) en zijn moeder Talje de Ruiter. Op drieëntwintigjarig leeftijd vertrok Aeilko op 12 juni met het fregatschip "Bilderdijk" vanuit Rotterdam naar Batavia in het toenmalig Nederlands-Indië om in Ngembeh, regentschap Modjokerto, Oost-Java tabakplanter te worden. Hij was op zijn 27ste geëngageerd genoeg om bezwaar aan te tekenen bij het Gouvernement over het exorbitante industriële waterverbruik in de regio waar zich steeds meer suikerfabrieken (o.a. Sentanen Lor, Willem II) vestigden. Hij realiseerde zich dat dit ten koste ging van de voedsel en watervoorziening van de inlandse bevolking, hetgeen aanleiding gaf tot tekorten en migratie. Hij vertrok na enkele jaren (1870) naar de Oostkust van Sumatra, mogelijk aangetrokken door het “vrije" ondernemersklimaat om aldaar hoofdadministrateur/directeur van de Sumatra Tabak Maatschappij te worden met plantages in de regio Langkat.

Hij ontdekte in 1880 tijdens zijn werk als administrateur de potentiële waarde van de ontginning van oppervlakkig gelegen petroleumhoudende bronnen. De als “aardwas” bij de inheemse bevolking bekend staande substantie was al sinds mensenheugenis in gebruik o.a. voor verlichting en het afdichten van daken en boten. thumb| Put 1 te Telaga Said. Gezicht op de Petroleum Maatschappij in Telaga Said, Sumatra thumb|De oudste boring naar petroleum in Sumatra. Boring 1. Telaga Said, Langkat. (Sultanaat Langkat) "Telaga Said" is de ambtelijk gegeven naam aan het concessieterrein en verwees naar de naam van de eerste eigenaar. De concessie werd verleend door Z.H. de Pangeran Indra di Radja, Emir van Langkat. Daarvoor was echter allereerst een landruil noodzakelijk met twee Engelse ondernemers, mr. Black en mr. Douglas, die in bezit waren van de uitgegeven landconcessie om tabak te telen in het oerbos waar zich de telegas ofwel oliebronnen (telega betekent meer) bevonden. In 1883 werd de Voorlopige Sumatra Petroleum Maatschappij opgericht, die van start ging gesteund door kapitaal bijeen gebracht door durfkapitaal uit Batavia en zijn directe familie in Nederland. In 1885 werd ondanks vele bestuurlijke en financiële tegenslagen na enkele minder succesvolle boringen de put "Telaga Tunggal" met succes aangeboord. Deze eerste succesvol producerende put vormde jaren later de basis voor de oprichting en het succes van de NV Koninklijke Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlands-Indië. Het bedrijf werd na een lange periode vol onzekerheid op 16 juni 1890 per notariële acte te Den Haag opgericht door Aeilko Jans Zijlker na de inbreng van zijn concessie en een succesvolle uitgifte van 1300 aandelen ter waarde van f 1.3 miljoen. Koning Willem III verleende de NV bij oprichting het predicaat “Koninklijke”. Die eer viel overigens ook in dat jaar andere bedrijven ten deel. Het verschafte echter wel extra vertrouwen bij de potentiële investeerders. De inschrijving werd dan ook ruim 4 x overtekend. De eerste directeur was de heer ir. A.J. de Gelder. Er werd een Raad van Commissarissen samengesteld waarin de heer N. van den Berg, voorheen directeur van de Javasche Bank en later van de Nederlandsche Bank, in eerste instantie tot president-commissaris werd benoemd. De heer H.D. Levyssohn Norman werd in zijn plaats voorzitter van de RvC, aangezien eerstgenoemde teveel werk had. De oudere broer van Zijlker, Derk de Ruiter Zijlker die zijn vader opgevolgd was als lid van de Tweede Kamer der Staten Generaal, vervulde achter de schermen in de aanloop naar de oprichting en later als lid van de RvC een belangrijke rol.

Aeilko Zijlker nam het verstandige besluit geen zitting te willen nemen in het bestuur, maar door te gaan met het verkrijgen van nieuwe concessies, aangezien concurrenten uit o.a. Amerika zich reeds hadden aangediend. In het najaar van 1890 reisde hij terug naar Sumatra en vervolgde zijn werk. Enkele dagen na de moeizaam verkregen tweede concessie van de Sultan van Langkat overleed hij onderweg naar Batavia op 27 december 1890 in Singapore aan de gevolgen van een hersenvliesontsteking op basis van malaria tropica. Hij heeft derhalve de ontwikkeling van het dan nog zeer jonge bedrijf, dat na een wankele start later uitgroeide tot een van de grootste industriële ondernemingen ter wereld, niet kunnen meemaken. Wel wordt hij alom gezien als de pionier van de aardolie-nijverheid in het toenmalige Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. In Singapore vond hij zijn laatste rustplaats waar een eenvoudig monument nog jarenlang aan hem herinnerde.

Het buurthuis, het "Aeilko Zijlkerhuis", in Nieuw-Beerta werd naar hem vernoemd, maar sloot in 2013 de deuren.

Zie ook Aardolie.Koninklijke Olie: de eerste honderd jaar 1890-1990, Pag. 9, door H. Gabriëls met medewerking van K. Jongman

Weblinken Shell als start-up in 1890: het prille begin 135 jaar Shell: de mannen van het eerste uur De geboorte van een wereldspeler

Categorie:Nederlands ondernemer Categorie:Ondernemer in Nederlands-Indië