Jena is een stad in het oosten van Duitsland, gelegen aan de Saale in de deelstaat Thüringen. De stad telt inwoners () op een oppervlakte van 114,29 km² en is daarmee de op een na grootste van Thüringen. Bestuurlijk is Jena een kreisfreie Stadt.
Jena is bekend als centrum van de optische industrie. Bekende bedrijven die uit Jena komen zijn Carl Zeiss AG en Jenoptik. Sinds 1558 is Jena een universiteitsstad. De Friedrich-Schiller-Universität is genoemd naar de dichter Friedrich Schiller, die er doceerde.
De naam van de stad komt ook terug in de Jenaplanschool: de bedenker van dit schoolsysteem, Peter Petersen, kwam uit Jena.
Geschiedenis miniatuur|links|Ruïne Lobdeburg De plaats wordt, evenals het naburige Leutra, in het tweede kwart van de 9e eeuw voor het eerst in een document vermeld. Omstreeks 1230 kreeg Jena van de heren van Lobdeburg, naar wie de plaats Lobeda is genoemd, stadsrechten. Van hun kasteel, dat tussen Lobeda-Altstadt en Drackendorf stond, is nog een ruïne bewaard gebleven. Van de 12e tot en met de 18e eeuw was er op de heuvelhellingen rond Jena sprake van winstgevende wijnbouw. In 1286 en 1301 werden in Jena kloosters gesticht, die beide in 1525 tijdens de Duitse Boerenoorlog werden verwoest. De Sint-Michaëlskerk in de stad bestond toen reeds. In de 14e eeuw raakte Jena in bezit van het Huis Wettin. De stad kwam in 1423 aan het Keurvorstendom Saksen. De Reformatie begon in 1523.De radicale theoloog Martin Reinhardt werd een jaar later door ingrijpen van Maarten Luther uit Jena verjaagd. Een helaas ook in veel andere steden in de regio voorkomend verschijnsel was, dat na de Reformatie het antisemitisme in Jena sterk toenam. In 1536 werden alle Joden uit Jena verdreven.
Na de Schmalkaldische Oorlog van 1547 kwam Jena aan het Hertogdom Saksen. In 1548 liet hertog Johan Frederik I de Grootmoedige, in Jena bekend onder de bijnaam Hanfried, een hogeschool oprichten, die in 1558 de status van universiteit verkreeg.
In de laatste dagen van mei 1613 werd Thüringen getroffen door wolkbreuken, gevolgd door overstromingen, die aan 2.261 mensen het leven kostten, van wie een onbekend aantal te Jena. Grote delen van Jena werden hierbij overstroomd.
In 1672 werd Jena de hoofdstad van het zelfstandige vorstendom Saksen-Jena. In 1692 verviel de stad aan de linie Saksen-Eisenach en in 1741 werd het deel van het hertogdom Saksen-Weimar-Eisenach. Tussen 1706 en 1720 had de universiteit van Jena 1.800 studenten, en was daarmee korte tijd de grootste van geheel Duitsland. miniatuur|links|Schiller, W. en A. von Humboldt en Goethe te Jena Onder hertog Carl August werd Jena een belangrijk intellectueel centrum van Duitsland. Goethe, tijdelijk minister, Schiller, de schilder Anselm Feuerbach, de taal- en letterkundigen August en Friedrich Schlegel, de filosofen Tieck, Fichte, Schelling, de theoloog Schleiermacher en Hegel en vele andere belangrijke personen woonden of verbleven er langere tijd. Zij hadden grote invloed op het ontstaan van de Romantiek. Aan de intellectuele bloeitijd kwam een abrupt einde in 1806, toen de Franse keizer Napoleon Bonaparte op 14 oktober in de Slag bij Jena Pruisen overwon.
Op 12 juni 1815 werd in de herberg Zur grünen Tanne te Wenigenjena, dat een wijk aan de oostrand van Jena is, de zogenaamde Urburschenschaft opgericht. Tot dan toe waren studentenverenigingen regionaal gekleurd. Er was bijvoorbeeld een Landsmannschaft uit Thüringen en een uit Saksen. Het streven was, geheel Duitsland bestrijkende, patriottistische, nationaal-Duitse verenigingen op te richten. Deze Burschenschaften bestaan in Duitse studentenkringen tot op de huidige dag. In de periode 1848-1933 was binnen deze Burschenschaften extreemrechts gedachtegoed geen zeldzaamheid. Anderzijds waren er liberale, democratische stromingen, die in Jena een reactie van de overheid tot gevolg hadden. De universiteit werd aan allerlei bevoogding en aan beperkende maatregelen onderworpen, en nam in de 19e eeuw sterk in betekenis af. De traditionele studentenverenigingen, die in de DDR-tijd tijdelijk verboden waren, zijn na 1990 weer opgeleefd, en hebben een niet geringe invloed op het studentenleven te Jena. Ook schlagende Verbindungen, dat zijn corpora of Burschenschaften, die het schermgevecht (de Mensur) beoefenen, bestaan weer. miniatuur|links|Carl-Zeiss-fabrieken, tekening uit plm. 1910 In het midden van de 19e eeuw vestigde zich industrie in de stad, waaronder in 1846 het bedrijf van Carl Zeiss, en rond 1875 werd Jena op het spoorwegnet aangesloten. De activiteiten van Zeiss (productie en ontwikkeling van wetenschappelijke instrumenten) leidden tot hernieuwde groei van de universiteit, met name de natuurwetenschappelijke faculteiten. In 1878 werd de -nog bestaande- wetenschappelijke uitgeverij Gustav Fischer Verlag te Jena opgericht. In 1901 kreeg de stad een -eveneens nog bestaand- tramlijnennet.
Na de Eerste Wereldoorlog werd het een deel van Thüringen. Ten tijde van de Republiek van Weimar gold de stad, waar veel arbeiders woonden, als politiek links. Ten tijde van Adolf Hitlers Derde Rijk vonden te Jena felle vervolgingen van andersdenkenden plaats. Onder meer 73 joden uit Jena werden slachtoffer van de Holocaust. In de stad werd de reparatiewerkplaats voor spoorwegmaterieel, het Reichsbahn-Ausbesserungswerk, ingericht als kamp voor dwangarbeiders en later als Außenlager van concentratiekamp Sachsenhausen. Vele tientallen gevangenen stierven hier een ellendige dood. Op 19 maart 1945 werd Jena grotendeels verwoest door een geallieerd luchtbombardement. Op 13 april viel Jena in handen van Amerikaanse troepen, waarmee de Tweede Wereldoorlog voor de stad eindigde.
Na de opdeling van na de Tweede Wereldoorlog kwam Jena in de DDR te liggen. Veel bij de bombardementen van 1945 verwoeste gebouwen werden door nieuwbouw vervangen. Tijdens de opstand van 1953 was de strijd in Jena hevig. Na het neerslaan van de revolte werd één man uit Jena door de Russen gefusilleerd. In 1975 werd het aantal inwoners van Jena voor het eerst meer dan 100.000. De oppositie tegen het DDR-regime was in Jena naar verhouding sterk. In november 1989 namen 40.000 mensen deel aan een demonstratie in het stadscentrum.
Na de Wende ontwikkelde zich, met name van 1995-1997, een beweging van neo-nazi's in Jena. Later werd naar Enver Şimşek, een op 11 september 2000 bij het voormalige Reichsparteitagsgelände te Neurenberg door neo-nazi's vermoorde Turkse bloemenverkoper, een plein (in 2020) en een tramhalte (in 2021) te Jena genoemd.
Bestuurlijke indeling
De stad Jena is onderverdeeld in 30 stadsdelen, die ieder een eigen stadsdeelraad hebben. Zie onderstaande tabel.
Officiële lijst van de in 2009 als zodanig aangewezen stadsdelen (Ortsteile) van Jena Ortsteil Oppervlakte(in km²) Bevolking(31 dec. 2020)Ortsteile der Stadt Jena. Gearchiveerd op 6 juli 2018. Bevolkingsdichtheid(inw./km²) Inlijving bij Jena, repl.stichting als OrtsteilAmmerbach5,03483961922Burgau1,406004281922Closewitz4,12137331994Cospeda3,361.3514021994Drackendorf3,648442321994Göschwitz2,275902601969Ilmnitz1,75673341994Isserstedt6,888341211994Jena-Nord4,3414.1193.25320061Jena-Süd7,8012.4041.59020092Jena-West3,398.2762.44120092Jena-Zentrum1,217.7546.40820092Jenaprießnitz/Wogau7,521.1451521994Kernberge3,144.5171.43920092Krippendorf3,16112351994Kunitz/Laasan8,049061131994Leutra4,70148311994Lichtenhain2,121.2385841913Lobeda-Altstadt3,361.9885921946Löbstedt0,937558121922Lützeroda1,441761221994Maua3,363641081994Münchenroda / Remderoda5,30399751994Neulobeda3,6421.6475.94719663Vierzehnheiligen1,98111561994Wenigenjena5,0211.5592.3021909Winzerla5,1910.8552.0921922Wöllnitz2,676042261946Ziegenhain2,624131581913Zwätzen5,473.4106231922
1) Tot stand gekomen bij besluit van de stadsraad d.d. 15 februari 2006Amtsblatt 13/06, S. 119ff. (PDF; 432 kB). Gearchiveerd op 24 juli 2020. 2) Tot stand gekomen bij besluit van de stadsraad d.d. 24 maart 2010Amtsblatt 19/10, S. 186ff. (PDF; 903 kB). Gearchiveerd op 24 juli 2020. 3) begin van de bouw (de bouw van deze hoogbouwwijk, zeven kilometer ten zuiden van de binnenstad, duurde van 1966-1986)
Ligging en infrastructuur
Jena ligt in Thüringen. De stad ligt op 143 meter boven zeeniveau in het dal van de Saale, dat door het laaggebergte Thüringer Becken wordt omgeven. Rondom de stad liggen talrijke heuvels, waarvan de toppen tussen 280 en 390 m boven de zeespiegel liggen. Veel van deze heuvels bestaan grotendeels uit Muschelkalk en Buntsandstein, uit de geologische periode Trias (respectievelijk 235-242 en 242-252 miljoen jaar oud). Ten noorden van Jena dagzomen ook gesteenten uit de periode Keuper (201-235 miljoen jaar oud, Laat-Trias).
Naburige plaatsen Belangrijke steden in de nabijheid zijn onder andere: in westelijke richting: Weimar en Erfurt, op respectievelijk 19 en 40 km afstand in noordoostelijke richting: Naumburg en verderop Halle en Leipzig, op resp. 29, 67 en 72 km afstand in oostelijke richting: Gera en verderop Chemnitz, op resp. 35 en 96 km afstand.
De buurgemeentes van Jena zijn (opsomming in de richting van de wijzers van de klok, beginnend in het noorden):
in de Saale-Holzland-Kreis: Verwaltungsgemeinschaft Dornburg-Camburg met Lehesten (incl. Altengönna), Neuengönna (incl. Porstendorf), Golmsdorf (incl. Beutnitz , Jenalöbnitz en Großlöbichau) Verwaltungsgemeinschaft Südliches Saaletal met Rabis, Fraitsch, Gröben (behorende tot Schlöben, erfüllende Gemeinde is Bad Klosterlausnitz), Laasdorf, Zöllnitz, Rutha, Rothenstein, Milda (incl. Dürrengleina en Zimmritz) en Bucha (incl. Pösen , Oßmaritz, Nennsdorf en Coppanz) in de Landkreis Weimarer Land: Verwaltungsgemeinschaft Mellingen met Döbritschen en Großschwabhausen Stad en Landgemeinde Bad Sulza (incl. Großromstedt , Kleinromstedt en Hermstedt)
Demografie Peildatum Kreisfreie Stadt: Stadt Jena Thüringer Landesamt für Statistik. Gearchiveerd op 17 augustus 2023.31.12.200931.12.201031.12.201131.12.201231.12.201331.12.201431.12.201531.12.201631.12.201731.12.2018Inwoners104.449105.129106.428106.915107.679108.207109.527110.321111.099111.407Buitenlanders6.5546.7054.50849985.6426.3237.8669.0029.92710.735Aandeel buitenlanders6,3%6,4%4,2%4,7%5,2%5,8%7,2%8,2%8,9%9,6%Peildatum31.12.199831.12.199931.12.200031.12.200131.12.200231.12.200331.12.200431.12.200531.12.200631.12.200731.12.2008Inwoners99.09599.77999.893101.157100.542102.634102.442102.532102.494102.752103.392Buitenlanders4.0734.7324.9425.6515.4995.4635.2965.5215.6676.0586.202Aandeel buitenlanders4,1%4,7%4,9%5,6%5,5%5,3%5,2%5,4%5,5%5,9%6,0%
Politiek Uitslag van de recentste stadsraadsverkiezingen d.d. 26 mei 2019:
Die Linke, 9 zetels SPD, 6 zetels Bündnis 90/ Die Grünen, 9 zetels Partei Die Guten, 1 zetel FDP, 6 zetels FWJ (lokale lijst), 1 zetel BfJ (lokale lijst), 3 zetels CDU, 6 zetels AfD, 5 zetels.
Totaal: 46 zetels.
Verkiezing LINKE Piraten SPD GRÜNE Gute FWT BfJ CDU FDP REP Geen Totaal 2014 11 2 10 5 1 - 5 10 2 - - 46 zetels 2009 9 - 11 5 1 1 5 9 5 - - 46 zetels 2004 11 - 9 6 – - 6 10 4 - 1 46 zetels 1999 9 - 10 3 – - 4 10 6 - - 46 zetels 1994 9 - 12 5 – - - 12 12 - - 34 zetels 1990 13 - 23 10 – - - 35 7 - - 88 zetels
Cultuur Bezienswaardigheden Musea In het zogenaamde Romantikerhaus, waar van 1795 tot 1799 de filosoof Johann Gottlieb Fichte woonde, is een literatuurmuseum gevestigd. Het is gewijd aan de mensen, die in de periode van 1785 tot 1803 de stad tot een voor geheel Europa invloedrijk cultureel en intellectueel centrum maakten. De Botanische Tuin werd na de Wende in de periode 1992-2005 geheel vernieuwd, maar enkele hoekjes, die al in de tijd van Goethe en Schiller bestonden, zijn er nog terug te vinden. Het Zeiss-Planetarium staat ten noorden van het oude stadscentrum en van de Botanische Tuin. Het is geopend in 1926 en in 1984 en na 1990 nog enkele malen gemoderniseerd.