thumb|Afbeelding uit Ernst Haeckels Kunstformen der Natur
De taxonomie en fylogenie van de orchideeënfamilie behandelt de geschiedenis en de laatste stand van zaken in de taxonomie en de fylogenie van de orchideeën.
Voor meer algemene informatie over orchideeën, zie Orchideeënfamilie.
Historie De taxonomie van de orchideeënfamilie is in de loop van 250 jaar geleidelijk tot stand gekomen. Enkele van de belangrijkste mijlpalen in deze periode zijn:
1753: Linnaeus onderscheidt in zijn Species plantarum acht geslachten van orchideeën; 1789: De Jussieu beschrijft de Orchidaceae als een aparte familie; 1800: Swartz beschrijft 25 geslachten; 1804: du Petit-Thouars beschrijft het geslacht Bulbophyllum, nu het grootste orchideeëngeslacht, en 140 nieuwe soorten van de eilanden in de Indische Oceaan; , 1804: Histoire des végétaux recueillis dans les îles de France, de Bourbon et de Madagascar 1817: Richard legt de terminologie vast waarmee orchideeën kunnen beschreven worden; 1830-1840: John Lindley deelt de steeds groter wordende orchideeënfamilie op in vier onderfamilies en wordt daarom beschouwd als de vader van de orchideeëntaxonomie; 1881: George Bentham komt met een nieuwe classificatie, hij definieert de eerste subtribus; 1887: Pfitzer plaatst de Diandrae als meest primitieve groep vóór de Monandrae en geeft daarmee een fylogenetische visie aan de classificatie van orchideeën; 1926-1986: Nieuwe inzichten door het werk van Schlechter (1926), Mansfeld (1937), Dressler & Dodson (1960), Garay (1960, 1972), Vermeulen (1966), nogmaals Dressler (1981) en Burns-Balogh & Funk (1986); 1993: Dressler publiceert zijn Phylogeny and Classification of the Orchid Family, een standaardwerk in de classificatie van orchideeën;, 1993: Phylogeny and Classification of the Orchid Family. S. 105ff. Cambridge University Press, 1999: Cameron et al. stellen op basis van rbcL-nucleotidesequenties een fylogenetische stamboom van de orchideeën op;, 1999: A phylogenetic analysis of the Orchidaceae: evidence from rbcL nucleotide sequences 2003: de Angiosperm Phylogeny Group publiceert het APG II-systeem waarin de orchideeën tot de orde Asparagales worden gerekend; 2005: Chase et al. publiceren een nieuwe classificatie gebaseerd op DNA-gegevens;, 2005: DNA data and Orchidaceae systematics: A new phylogenetic classification
Huidige toestand De huidige taxonomie van de orchideeën is grotendeels gebaseerd op het classificatiesysteem van Robert Louis Dressler, orchideeënspecialist en assistent-curator van het Florida Museum of Natural History. Zijn oorspronkelijke classificatie, gepubliceerd in 1981 in The Orchids: Natural History and Classification, is sindsdien al wel enkele malen herzien, maar is nog steeds de meest uitgebreide indeling, en wordt breed geaccepteerd door botanici en orchideeënkwekers. Zijn indeling steunt op de morfologie van de bloem en specifiek op een aantal sleutelkenmerken, zoals de vorm en plaatsing van de helmknop en van de pollinia op het gynostemium.
Zowel de klassieke morfologische cladistiek als recent onderzoek met rbcL-nucleotidesequenties tonen aan dat de orchideeënfamilie, en de hogere clades binnen die familie, een monofyletische groep vormen. Daarbij is er een grote overeenkomst met de traditionele taxonomie, met uitzondering van de Vandoideae. Op lagere niveaus zijn er echter nog veel onduidelijkheden. Zo zijn slechts weinige van de 22 tribus volledig monofyletisch. De cladistiek en DNA-analyse geven een steviger basis, maar de classificatie van orchideeën is nog steeds een lopend verhaal. Daarbij komt nog dat er elk jaar zowat 150 nieuwe soorten en zelfs nieuwe geslachten ontdekt worden.
Indeling van de Orchidaceae Dressler deelt de orchideeënfamilie (Orchidaceae) onder in 5 onderfamilies, 22 tribus, 70 subtribus, ongeveer 850 geslachten en ongeveer 20.000 soorten.
De volgende vijf onderfamilies worden algemeen erkend: Onderfamilie Apostasioideae: een monofyletische groep met de meest primitieve orchideeën, telt 2 geslachten en 16 soorten uit Zuidwest-Azië. Onderfamilie Cypripedioideae: een monofyletische groep met 5 geslachten en ongeveer 120 soorten uit Zuid- en Midden-Amerika Onderfamilie Vanilloideae: de eerste 'moderne' orchideeën met 15 geslachten en 180 soorten uit tropisch en subtropisch oostelijk Noord-Amerika Onderfamilie Epidendroideae: een monofyletische groep die bijna 80% van alle orchideeënsoorten omvat, waaronder ook die van de voormalige onderfamilie Vandoideae. Telt meer dan 500 geslachten en ongeveer 20.000 soorten, wereldwijd verspreid. Onderfamilie Orchidoideae: de tweede grootste groep 'moderne' orchideeën, met 208 geslachten en 3.630 soorten, wereldwijd verspreid. De Apostasioideae en de Cypripedioideae zaten vroeger verenigd in de onderfamilie Diandrae (di-anther of twee-helmknoppen), de drie andere in de Monandrae. Deze benaming wordt nog steeds frequent gebruikt.
Evolutionair gezien kan dit voorgesteld worden in een cladogram:
Orde Asparagales zustergroepen van de Orchidaceae voorouder van familie Orchidaceae Onderfamilie Apostasioideae
Onderfamilie Cypripedioideae
Onderfamilie Vanilloideae
Onderfamilie Epidendroideae Onderfamilie Orchidoideae
Onderfamilie Apostasioideae thumb|120px|Neuwiedia griffithii
De Apostasioideae vormen een monofyletische groep met de meest primitieve orchideeën, gekenmerkt door 3 fertiele helmknoppen of twee fertiele helmknoppen en een draadvormig staminodium.
De onderfamilie omvat 2 geslachten en 16 soorten, afkomstig uit Zuidwest-Azië.
Geslachten: Apostasia Blume (inbegrepen Adactylus Rolfe en Mesodactylis Wall.) Neuwiedia Blume
Onderfamilie Cypripedioideae De Cypripedioideae vormen een monofyletische groep van orchideeën met 2 fertiele helmknoppen, een schildvormig staminodium en een buidelvormige bloemlip.
De onderfamilie telt 3 tribus, 5 subtribus, 5 geslachten en ongeveer 120 soorten terrestrische of lithofytische planten uit de gematigde en tropische streken van Zuid- en Midden-Amerika
De stamboom van de Cypripedioideae kan als volgt worden voorgesteld: + Onderfamilie CypripedioideaeFylogenie:
Cypripedioideae Selenipedieae Selenipediinae Selenipedium Cypripedieae Cypripediinae Cypripedium
Cypripedieae Paphiopedilinae Paphiopedilum
Mexipedieae Mexipediinae Mexipedium Phragmipedieae Phragmipediinae PhragmipediumTaxonomie:
Onderfamilie Cypripedioideae Tribus Cypripedieae Subtribus Cypripediinae Geslacht: Cypripedium Lindl. (incl. Arietinum Beck, Calceolaria Heist. ex Fabr., Calceolus Nieuwl., Ciripedium Zumagl., Criogenes Salisb., Fissipes Small, Hypodema Rchb., Sacodon Raf., Schizopedium Salisb., Stimegas Raf.) Subtribus Paphiopedilinae Geslacht: Paphiopedilum Pfitzer (incl. Cordula Raf. en Menephora Raf.) Tribus Mexipedieae Subtribus Mexipediinae Geslacht: Mexipedium V.A.Albert & M.W.Chase Tribus Phragmipedieae Subtribus Phragmipediinae Geslacht: Phragmipedium Rolfe (incl. Phragmopedilum Pfitzer, Uropedium Lindl.) Tribus Selenipedieae Subtribus Selenipediinae Geslacht: Selenipedium Rchb.f. incertae sedis Geslacht: Phragmipaphium Hort.
Onderfamilie Vanilloideae De Vanilloideae werden vroeger als een aparte familie (Vanillaceae) beschouwd. Het zij de eerste 'moderne' orchideeën met slechts één helmknop.
De onderfamilie omvat 2 tribus, 4 subtribus, 15 geslachten en ongeveer 180 soorten terrestrische planten en epiparasieten uit tropisch en subtropisch oostelijk Noord-Amerika.
De stamboom van de Vanilloideae kan als volgt worden voorgesteld: + Onderfamilie VanilloideaeFylogenie:
Vanilloideae Pogonieae Pogoniinae
Geslacht Cleistes
Duckeella
Isotria Pogonia Vanilleae Galeolinae Erythrorchis Vanillinae
Eriaxis Clematepistephium
Epistephium VanillaTaxonomie:
Onderfamilie Vanilloideae Tribus Pogonieae Subtribus Pogoniinae Geslachten: Cleistes, Duckeella, Isotria, Pogonia, Pogoniopsis Tribus Vanilleae Subtribus Galeolinae Geslachten: Cyrtosia - Erythrorchis, Galeola, Pseudovanilla Subtribus Lecanorchidinae Geslachten: Lecanorchis Subtribus Vanillinae Geslachten: Clematepistephium, Dictyophyllaria, Epistephium, Eriaxis, Vanilla
Onderfamilie Orchidoideae De Orchidoideae zijn na de Epidendroideae de tweede grootste groep binnen de orchideeën, die ook de voormalige onderfamilie Spiranthoideae omvat. Het zijn 'moderne' orchideeën met één fertiele, rechtopstaande helmknop.
De onderfamilie omvat 2 nog niet benoemde subclades met elk 2 tribus, 21 subtribus, 208 geslachten en ongeveer 3.630 soorten terrestrische planten, wereldwijd verspreid.
De stamboom van de Orchidoideae zou er als volgt kunnen uitzien:
Subclade thumb|120px|Codonorchis lessonii
Tribus Codonorchideae Geslacht: Codonorchis
Tribus Orchideae De Orchideae zijn met 1.300 soorten de grootste van de vier tribus van deze onderfamilie. Ze worden ongedeeld in twee subtribus, de Orchidinae met ongeveer 370 soorten in een dertigtal geslachten, vooral te vinden op het noordelijk halfrond, Afrika en tropisch Azië; en de Habenariinae, 930 soorten in ongeveer 25 geslachten, hoofdzakelijk uit zuidelijk Afrika.
De stamboom van de Orchideae zou er als volgt kunnen uitzien:
Orchidoideae
Onderfamilie Orchidoideae
Tribus Orchideae Subtribus Orchidinae
Anacamptis Serapias (Tongorchis) Ophrys (Spiegelorchis)
Steveniella Himantoglossum (+ Barlia) Neotinea
Orchis (+ Aceras)
Gymnadenia (Muggenorchis) + (Nigritella) Dactylorhiza (Handekenskruid) + (Coeloglossum)
Pseudorchis
Amerorchis Galearis
Neolindleya Platanthera (Nachtorchis)
Traunsteinera Chamorchis Amitostigma, Neottianthe, Ponerorchis, Hemipilia Subtribus Habenariinae Stenoglottis
Cynorchis Habenaria, Bonatea, Herminium
Habenaria, Gennaria, Holothrix Brachycorythis Tribus Diseae
Tribus Cranichideae Tribus Diurideae
thumb|120px|Habenaria rhodocheila
Subtribus: Habenariinae Geslachten: Androcorys - Arnottia - Benthamia - Bonatea - Brachycorythis - Centrostigma - Cynorkis - Deroemeria - Diphylax - Diplacorchis - Diplomeris - Dracomonticola - Gennaria - Habenaria - Hemipiliopsis - Herminium - Kryptostoma - Megalorchis - Oligophyton - Parhabenaria - Pecteilis - Peristylus - Physoceras - Platycoryne - Podandria - Porolabium - Renzorchis - Roeperocharis - Rolfeella - Senghasiella - Smithorchis - Stenoglottis - Thulina - Tsaiorchis - Tylostigma - Veyretella
thumb|120px|Orchis quadripunctata
Subtribus: Orchidinae Geslachten: Aceratorchis - Amerorchis - Amitostigma - Anacamptis - Aorchis - Bartholina - Brachycorythis - Chamorchis - Chondradenia - Chusua - Comperia - Dactylorhiza (Handekenskruid) - Galearis - Gymnadenia (Muggenorchis) - Hemipilia - Himantoglossum - Holothrix - Neobolusia - Neotinea - Neottianthe - Ophrys (Spiegelorchis) - Orchis - Piperia - Platanthera (Nachtorchis) - Ponerorchis - Pseudodiphryllum - Pseudorchis - Schizochilus - Serapias (Tongorchis) - Steveniella - Symphyosepalum - Traunsteinera
Tribus Diseae De Diseae omvatten 5 subtribus met in totaal 14 geslachten en ongeveer 400 soorten, voornamelijk uit Zuid-Afrika, het Arabisch Schiereiland, Madagaskar, India, China en Indonesië.
De stamboom van de Diseae zou er als volgt kunnen uitzien:
Subtribus Brownleeinae Geslachten: Brownleea
Subtribus Coryciinae Geslachten: Ceratandra - Corycium - Disperis - Evotella - Pterygodium
thumb|120px|Disa tripetaloides
Subtribus Disinae Geslachten: Disa - Herschelia - Monadenia - Schizodium
Subtribus Huttonaeinae Geslachten: Huttonaea
thumb|120px|Satyrium odorum
Subtribus Satyriinae Geslachten: Pachites - Satyridium - Satyrium
Subclade Tribus Cranichideae