De pityusenhagedisReptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland - H. Strijbosch, A.H.P. Stumpel, R.C.M. Creemers, J.J.C.W. van Delft, A. Groenveld & D. Bauwens - Standaardlijst voor de Nederlandse namen van de Europese amfibieën en reptielen Website (Podarcis pityusensis) is een hagedis uit de familie echte hagedissen (Lacertidae).
Uiterlijke kenmerken De pityusenhagedis kan ongeveer twintig centimeter lang worden inclusief de staart die anderhalf keer zo lang is als het lichaam. De hagedis heeft een slanke lichaamsbouw, lange tenen en een vrij stompe kop. Er zijn twee kleurvariaties: die van Formentera en die van Ibiza. Op Mallorca komen beide varianten voor, maar zijn daar geïntroduceerd, zie onder verspreiding. De Formentera-variant heeft een witte of groene basiskleur met donkerbruine tot zwarte dunne vlekkenrijen op de rug en flanken. In de paartijd kleuren de dieren jade-groen en oranje op de buik en keel, met name de mannetjes. De Ibiza-variant heeft een beige of geelbruine tot bruine rug, en roodbruine flanken. Ze kunnen 6 jaar oud worden.
Levenswijze Het voedsel bestaat uit insecten en andere ongewervelden maar ook plantaardige delen worden gegeten.Omdat de hagedis naar voedsel zoekt en gevoerd kan worden met fruit is het een bezienswaardigheid op veel eilanden.
De vrouwtjes zetten eieren af, dit zijn er een tot vier per legsel. De eieren worden afgezet in holletjes of onder stenen.
Verspreiding en habitat thumb|left|260px|Natuurlijk verspreidingsgebied in het rood, geïntroduceerde populaties in het paars. De hagedis leeft in het westelijke deel van de Balearen, de Pityusen genaamd en alleen op Ibiza en Formentera en enkele kleine omliggende eilandjes. De hagedis is geïntroduceerd op Mallorca en is hier waarschijnlijk drie eeuwen geleden door smokkelaars meegebracht. De pityusenhagedis is een typische muurhagedis die op muren en rotswanden klimt en komt ook voor in door de mens aangepaste omgevingen zoals agrarische gebieden, stortplaatsen en tuinen. De hagedis leeft in het grootste deel van zijn areaal in onherbergzame gebieden, zoals rotseilanden langs de kust waar geen planten groeien.
Beschermingsstatus Door de internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN is de beschermingsstatus 'gevoelig' toegewezen (Near Threatened of NT).
Naam en indeling Deze soort wordt soms ook wel Ibiza(muur)hagedis genoemd, een verbastering uit het Engels. De soort werd voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Eduardo Boscá y Casanoves in 1883. Oorspronkelijk werd de naam Lacerta muralis var. pityusensis gebruikt.
De pityusenhagedis is nauw verwant aan de balearenhagedis (Podarcis lilfordi), die veel uiterlijke overeenkomsten vertoont. Ook wat betreft de levenswijze delen beide soorten bepaalde kenmerken zoals het deels plantaardige menu, wat ongebruikelijk is voor echte hagedissen.
Doordat de pityusenhagedis twee kleurvariaties kent die verspreid voorkomen onder de verschillende ondersoorten, gaan er stemmen op om deze soort te verdelen herverdelen in twee nieuwe soorten: de Formentera- en de Eivissa-variant. Eivissa is de lokale naam voor Ibiza. Er zijn 24 ondersoorten die voornamelijk verschillen in verspreidingsgebied;thumb|Een zonnend exemplaar. thumb|Close-up van de voorzijde. Naam Auteur Verspreidingsgebied Podarcis pityusensis ahorcadosi Eisentraut, 1930 ? Podarcis pityusensis calaesaladae Müller, 1928 ? Podarcis pityusensis canensis Eisentraut, 1928 Canä Podarcis pityusensis canaretensis Illot d’es Canaret Cirer, 1980 Podarcis pityusensis caragolensis Buchholz, 1954 Caragole Podarcis pityusensis carlkochi Mertens & Müller, 1940 Ibiza Podarcis pityusensis characae Buchholz, 1954 ? Podarcis pityusensis formenterae Eisentraut, 1928 ? Podarcis pityusensis frailensis Eisentraut, 1928 Fraile Podarcis pityusensis gastabiensis Eisentraut, 1928 Gastabi Podarcis pityusensis gorrae Eisentraut, 1928 Bleda Gorra Podarcis pityusensis hedwigkamerae Müller, 1927 ? Podarcis pityusensis hortae Buchholz, 1954 Hort Podarcis pityusensis kameriana Müller, 1927 Esparto Island Podarcis pityusensis maluquerorum Mertens, 1921 Bledas Podarcis pityusensis muradae Eisentraut, 1928 Murada Podarcis pityusensis negrae Eisentraut, 1928 Negres Podarcis pityusensis pityusensis Boscá, 1883 Ibiza Podarcis pityusensis ratae Eisentraut, 1928 Ratas Podarcis pityusensis redonae Eisentraut, 1928 Redona de Santa Euläria Podarcis pityusensis schreitmuelleri Müller, 1927 Ibiza Podarcis pityusensis tagomagensis Müller, 1927 Tagomago Podarcis pityusensis torretensis Buchholz, 1954 Torretas Podarcis pityusensis vedrae Müller, 1927 Es Vedrà
Externe links – Cold-Blooded Cannibals: Extreme Adaptations to Island Life, een korte documentaire over de pityusenhagedis. – Archief van afbeeldingen en video's van de pityusenhagedis – Enkele afbeeldingen van de pityusenhagedis.
Bronvermelding
Categorie:Echte hagedissen Categorie:IUCN-status bedreigd