Altiero Spinelli (Rome, 31 augustus 1907 – aldaar, 23 mei 1986) was een Italiaans politicus, politiek denker en een vooraanstaand vertegenwoordiger van het Europees federalisme. Tijdens zijn internering door het fascistische regime stelde hij in 1941 samen met Ernesto Rossi het Manifest van Ventotene op, waarin zij pleitten voor een supranationale Europese federatie.European Parliament Historical Archives, The names that lie 'behind' the buildings: Altiero Spinelli, geraadpleegd 17 augustus 2026.Edoardo Vaccari, 'The “Ventotene Moment”: Revolutionary Federalism in World War II Europe', Modern Intellectual History (2026), p. 1–21, doi:10.1017/S1479244326100614. Spinelli stond met Robert Schuman, Paul-Henri Spaak, Alcide De Gasperi en Jean Monnet aan de wieg van het moderne Europa.
Na de Tweede Wereldoorlog was Spinelli actief in de Europese federalistische beweging. Hij was van 1970 tot 1976 lid van de Europese Commissie, werd in 1976 lid van het Italiaanse parlement en maakte vanaf datzelfde jaar deel uit van het Europees Parlement. Bij de eerste rechtstreekse Europese verkiezingen van 1979 werd hij rechtstreeks gekozen. In het Europees Parlement nam hij het initiatief tot een ontwerpverdrag voor een Europese Unie met sterkere supranationale instellingen. Dit ontwerp werd op 14 februari 1984 door het Parlement aangenomen, maar werd niet door de lidstaten geratificeerd.Wolfram Kaiser, 'Towards a European constitution? The European Parliament and the institutional reform of the European Communities 1979–84', Journal of European Integration History, 27 (2021) 1, p. 79–97, doi:10.5771/0947-9511-2021-1-79.
Jeugd, communisme en gevangenschap Spinelli werd op 31 augustus 1907 in Rome geboren in een socialistisch gezin. Op jonge leeftijd sloot hij zich aan bij de Italiaanse communistische beweging. In juni 1927 werd hij door het fascistische regime gearresteerd en veroordeeld tot zestien jaar en acht maanden gevangenisstraf. Uiteindelijk bracht hij ongeveer tien jaar in de gevangenis en vervolgens ongeveer zes jaar in politieke internering door.
Tijdens zijn gevangenschap besteedde Spinelli veel tijd aan politieke en filosofische studie. Hij raakte vervreemd van het stalinistische communisme en ontwikkelde geleidelijk een federalistische visie. Onderzoek naar zijn intellectuele ontwikkeling wijst onder meer op zijn lectuur van Europese politieke en filosofische auteurs en op de invloed van de destijds bestaande federalistische literatuur.Piero Graglia, 'The Cultural Roots of Ventotene's Manifesto: The Spinelli's Perspective', Annals of the Fondazione Luigi Einaudi. An Interdisciplinary Journal of Economics, History and Political Science, 55 (2021) 2, p. 49–62, doi:10.26331/1150. Volgens Spinelli lag een belangrijke oorzaak van Europese oorlogen in het systeem van soevereine natiestaten. Hij ging daarom pleiten voor een federale politieke orde waarin bepaalde bevoegdheden niet uitsluitend bij de afzonderlijke staten zouden liggen, maar bij gemeenschappelijke Europese instellingen.
Manifest van Ventotene Tijdens zijn internering op het eiland Ventotene werkten Spinelli en de eveneens geïnterneerde antifascist Ernesto Rossi in 1941 aan Per un'Europa libera e unita. Progetto d'un manifesto ("Voor een vrij en verenigd Europa. Ontwerp van een manifest"), later bekend geworden als het Manifest van Ventotene. Het document pleitte voor het doorbreken van de politieke orde van volledig soevereine Europese natiestaten en voor de vorming van een Europese federatie met eigen supranationale bevoegdheden.
Ursula Hirschmann en Ada Rossi brachten de tekst clandestien van het eiland naar het Italiaanse vasteland. De eerste gedrukte editie verscheen in 1943 met een inleiding van de eveneens op Ventotene geïnterneerde filosoof en antifascist Eugenio Colorni.Historical Archives of the European Union, European University Institute, From Ventotene to the Rome Treaties, 25 maart 2025, geraadpleegd 17 augustus 2026.
Het manifest werd later een belangrijk referentiepunt binnen het Europese federalisme. De oorspronkelijke tekst moet volgens recent historisch onderzoek echter worden onderscheiden van de latere ontwikkeling van de Europese Gemeenschappen en de huidige Europese Unie. Spinelli en Rossi formuleerden in 1941 geen programma voor geleidelijke Europese integratie, maar een radicaler project waarin federalisme werd verbonden met socialistische hervormingen en revolutionaire politieke verandering. De voorstelling van het manifest als een rechtstreekse blauwdruk voor de huidige Europese Unie is daarom een retrospectieve interpretatie en geen adequate beschrijving van de oorspronkelijke historische context.
Federalistische beweging Na de val van het regime van Benito Mussolini kwam Spinelli in 1943 vrij. In datzelfde jaar was hij betrokken bij de oprichting van het Movimento Federalista Europeo (MFE), de Italiaanse Europese federalistische beweging. Hij legde daarnaast contacten met andere verzets- en federalistische bewegingen die Europese politieke eenwording nastreefden. In 1945 trouwde Spinelli met Ursula Hirschmann, weduwe van Eugenio Colorni.
In de jaren na de Tweede Wereldoorlog bleef Spinelli zich inzetten voor een federaal georganiseerd Europa. Anders dan benaderingen die Europese integratie hoofdzakelijk via stapsgewijze economische en intergouvernementele samenwerking wilden ontwikkelen, legde hij sterk de nadruk op institutionele en constitutionele hervorming. In zijn opvatting diende Europese eenwording uiteindelijk te berusten op politieke instellingen die eigen bevoegdheden bezaten en niet uitsluitend afhankelijk waren van overeenstemming tussen nationale regeringen.Michael Burgess, 'Federal Ideas in the European Community: Altiero Spinelli and “European Union”, 1981–84', Government and Opposition, 19 (1984) 3, p. 339–347, doi:10.1111/j.1477-7053.1984.tb01050.x.
In 1965 werd op initiatief van Spinelli in Rome het Istituto Affari Internazionali (IAI) opgericht, een onderzoeksinstituut voor internationale betrekkingen en Europese integratie.Istituto Affari Internazionali, About us, geraadpleegd 17 augustus 2026.
Europese instellingen Spinelli was van 1970 tot 1976 lid van de Europese Commissie. Na zijn vertrek uit de Commissie werd hij in 1976 gekozen in het Italiaanse parlement en maakte hij als Italiaans afgevaardigde tevens deel uit van het toen nog indirect samengestelde Europees Parlement. Bij de eerste rechtstreekse verkiezingen voor het Europees Parlement in 1979 werd hij rechtstreeks tot Europarlementariër gekozen.
Spinelli beschouwde het rechtstreeks gekozen Parlement als een instelling die een grotere rol kon spelen bij de hervorming van de Europese Gemeenschappen. In een rede in mei 1980 stelde hij dat de bestaande institutionele structuur onvoldoende in staat was tot effectief politiek handelen en betoogde hij dat het Europees Parlement zelf het initiatief tot institutionele hervorming moest nemen.
Krokodilclub en ontwerpverdrag In juli 1980 kwamen negen Europarlementariërs uit verschillende landen en politieke fracties bijeen in restaurant Au Crocodile in Straatsburg. Uit dit initiatief ontstond de zogenoemde Crocodile Club of Krokodilclub, die uitbreiding van de bevoegdheden van de Europese instellingen en een verdragsherziening nastreefde.
De parlementaire werkzaamheden die daarop volgden leidden tot een Draft Treaty establishing the European Union. Spinelli trad daarbij op als rapporteur-coördinator van de betrokken parlementaire commissie. Op 14 februari 1984 nam het Europees Parlement het ontwerpverdrag aan.Europees Parlement, Resolution of 14 February 1984 on the draft Treaty establishing the European Union, Publicatieblad C 77, 19 maart 1984, p. 53, rapporteur Altiero Spinelli; vermeld in EUR-Lex, CELEX 52004IP0004, geraadpleegd 17 augustus 2026.
Het ontwerp voorzag in een verdergaande politieke unie en een sterkere institutionele structuur dan op dat moment in de Europese Gemeenschappen bestond. De regeringen van de lidstaten namen het ontwerp echter niet als verdrag over en het werd niet geratificeerd. Het voorstel bleef niettemin een belangrijk onderdeel van de discussie over institutionele hervorming. Het Europees Parlement verwees er ook in latere constitutionele werkzaamheden naar als een van zijn eerdere initiatieven op dit terrein. Om die reden is het nauwkeuriger te spreken van invloed op en continuïteit binnen het debat over Europese institutionele hervorming dan van het ontwerpverdrag zonder meer als de "basis" van latere verdragen te beschouwen.
Politieke ideeën Centraal in Spinelli's denken stond de opvatting dat duurzame Europese samenwerking niet uitsluitend op vrijwillige samenwerking tussen volledig soevereine staten kon rusten. Een Europese federatie moest volgens hem over eigen instellingen en afgebakende bevoegdheden beschikken. Het tegengaan van nationalistische rivaliteit en oorlog vormde daarbij een belangrijk motief.
Zijn politieke strategie veranderde in de loop van zijn leven. Het federalisme dat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog met Rossi ontwikkelde had een uitgesproken revolutionaire dimensie. In zijn latere parlementaire optreden probeerde Spinelli institutionele verandering juist via het rechtstreeks gekozen Europees Parlement en de bestaande Europese instellingen tot stand te brengen. Daarmee bleef zijn uiteindelijke federalistische doelstelling bestaan, terwijl de politieke methode waarmee hij haar probeerde te bereiken veranderde.
Overlijden en nalatenschap Spinelli bleef tot zijn overlijden lid van het Europees Parlement. Hij overleed op 23 mei 1986 in Rome.Renato Lugarini, The role of Altiero Spinelli on the path towards European Union, European Parliamentary Research Service / European Parliament, 23 september 2016, geraadpleegd 17 augustus 2026.
Binnen de institutionele geschiedschrijving van de Europese Unie wordt Spinelli gerekend tot de zogenoemde EU-pioniers vanwege zijn langdurige inzet voor Europese politieke eenwording en federalisme.Europese Unie, Altiero Spinelli: een gedreven federalist, geraadpleegd 17 augustus 2026. Een van de belangrijkste gebouwen van het Europees Parlement in Brussel draagt zijn naam. De naamgeving van het Altiero Spinelli-gebouw werd in 1999 officieel ingehuldigd.
Spinelli's persoonlijke archief wordt bewaard in de Historische Archieven van de Europese Unie bij het Europees Universitair Instituut in Florence. Het archief bevat onder meer politieke correspondentie, teksten over het Manifest van Ventotene, documenten betreffende het Istituto Affari Internazionali, zijn werkzaamheden bij de Europese Commissie en materiaal over de Krokodilclub.Historical Archives of the European Union, Altiero Spinelli (AS), geraadpleegd 17 augustus 2026.
Literatuur
Burgess, Michael (1984), 'Federal Ideas in the European Community: Altiero Spinelli and “European Union”, 1981–84', Government and Opposition, 19 (3), p. 339–347. doi:10.1111/j.1477-7053.1984.tb01050.x. Graglia, Piero (2021), 'The Cultural Roots of Ventotene's Manifesto: The Spinelli's Perspective', Annals of the Fondazione Luigi Einaudi. An Interdisciplinary Journal of Economics, History and Political Science, 55 (2), p. 49–62. doi:10.26331/1150. Kaiser, Wolfram (2021), 'Towards a European constitution? The European Parliament and the institutional reform of the European Communities 1979–84', Journal of European Integration History, 27 (1), p. 79–97. doi:10.5771/0947-9511-2021-1-79. Vaccari, Edoardo (2026), 'The “Ventotene Moment”: Revolutionary Federalism in World War II Europe', Modern Intellectual History, p. 1–21. doi:10.1017/S1479244326100614.
Externe links
Manifest van Ventotene - www.altierospinelli.org Archief van Altiero Spinelli bij de Historical Archives of the European Union. Altiero Spinelli: een gedreven federalist op de website van de Europese Unie.
Categorie:Italiaans Eurocommissaris Categorie:Italiaans Europarlementariër