miniatuur|Asadullah of Esedullah (Leeuw van God), een bijnaam gegeven door Mohammed aan zijn bloedverwant Ali. Het alevitisme, bektashisme en sjiisme zien Ali als de deur naar de mystieke kennis en esoterische interpretatie van de islam, zoals aan hem is overgedragen door Mohammed.
Het alevitisme of alevisme is in Turkije op een na het grootste religieus geloof. Naar schatting wonen er in Turkije tot 30 miljoen alevieten, waarvan er 15 miljoen officieel bekend zijn.Zie bijvoorbeeld: Seven million Alevis live in Turkey, WikiLeaks cable suggests op hurriyetdailynews.com. Gearchiveerd op 16 juli 2016.https://web.archive.org/web/20140528050313/http://sozcu.com.tr/2014/yazarlar/bekir-coskun/aleviler-2-518102/ In Turkije worden ze ook wel kizilbasj genoemd. Het wordt door buitenstaanders soms ook aangeduid als spiritueel sjiisme of sufi-sjiisme (Turks: Şîʿa-i Bâtın’îyye, Alevîlik, Alevi-Bektaşi of Şia Kizilbaş, Engels: Shīʿah Batin’iyya, Alevism / Bektashism).https://web.archive.org/web/20150228132945/http://bektashiorder.com/excerpts-from-babas-book.
De alevieten accepteren Mohammed als de laatste profeet van Allah, en Ali als Wali (het imamschap van Ali). Waar in het soennisme Allah-Mohammed-de vier kaliefen centraal staan, is er in het alevitisme sprake van Allah-Mohammed-de Twaalf Imams.https://www.youtube.com/watch?v=PmuGJbJ9VlQhttps://www.youtube.com/watch?v=dSqyMfseLXs De twee stromingen werden pas definitief nadat imam Hoessein (Mohammeds kleinzoon) in 680 in de Slag bij Karbala (Irak) werd onthoofd door opstandelingen.zie het boek 'De tweespalt na de Profeet', geschreven door Lesley Hazleton
Dit geloof is anders dan de Arabische alawietische stroming of de koerdisch-alevitische Zaza.
Net als in Turkije vormen in Nederland de alevieten, na de soennieten, de op een na grootste religieuze stroming onder de inwoners met een Turkse achtergrond.
Geloof De aanhangers van het alevitisme worden alevieten of 'alevi' genoemd, wat letterlijk 'volger van Ali' betekent. Alevieten geloven dat Mohammed de laatste profeet is en zijn van mening dat hij zijn neef en schoonzoon Ali aanwees als directe opvolger (als eerste kalief), in plaats van Aboe Bakr zoals in het soennisme het geval is. Naargelang de streek uit het thuisland waar de alevieten vandaan komen, komen de geloofsovertuigingen (Ali en de 12 imams, moeharram, asjoera, enz.) overeen met het sjiisme, maar qua praktisering met het soefismehttps://web.archive.org/web/20140504190700/http://www.hacibektasturizm.net/semah_oniki_hizmet.html#.U2ZdiV6gTvI (de bektashiorde, met soefitermen zoals semah, Vahdet-i Vücud, Enelhak, insan-i kamil, de 4 deuren en 40 treden, enzovoort. Zie beneden).Zie https://web.archive.org/web/20140515074713/http://bektashiorder.com/love-of-the-prophets-family Ook geloven de alevieten dat de Koran het onveranderde Woord van Allah is (al wordt er vaak de voorkeur gegeven aan neutrale vertalingen ervan in plaats van orthodox-soennitische vertalingen), met als verschil dat er naast een algemene Zahir (openlijke) interpretatie van de Koran ook een Batin (verborgen, mystieke) uitleg van de Koran bestaat, die enkel door de bloedlijn van Mohammed en Ali uitgelegd kan worden (de 12 imams).
De meeste alevieten geven aan dat zij van de sjiieten komen en dat ze ook de 'shia' (volgelingen) van Ali zijn, maar beweren dat zij de ware spirituele, mystieke, esoterische soefi-leer van Ali volgen, zoals aan hem werd doorgegeven door de profeet Mohammed. Zij zijn van mening dat ze net als sjiieten de 'volgers van Ali' zijn, maar dat de hedendaagse sjiieten in het praktiseren de afgelopen eeuwen beïnvloed zouden zijn door de orthodoxe meerderheid en de mystiek zouden zijn vergeten. Binnen het sjiisme wordt net als bij de soennitische meerderheid de nadruk gelegd op de 'sharia', terwijl bij de alevieten het accent gelegd wordt op de '4 deuren en 40 treden': de Sharia, Tariqa, Marifa, Haqiqa, net als binnen het soefisme.Zie bijvoorbeeld: Rumi's Spiritual Shiism Deze leer van vier deuren zou afkomstig zijn van de Ahl al-Bayt, de familiebloedlijn van Mohammed. Ook binnen het soefisme wordt Ali als belangrijkste deur naar de spirituele leer van Mohammed gezien.http://www.rifai.org/sufism/nederlands/wat-is-soefisme/een-korte-geschiedenis-van-soefisme. Gearchiveerd op 19 juli 2017. Ali wordt in bepaalde kringen ook wel de vader van het soefisme genoemd.https://web.archive.org/web/20140201232254/http://www.spiritualfoundation.net/fatherofsufism.htmhttps://khawajamoinuddin.wordpress.com/hazrat-ali-the-father-of-sufism/. Gearchiveerd op 2 juni 2019.
Alle soefi-ordes zouden terugleiden tot een van de twaalf imams. Een belangrijke leraar van het alevitisme is de uit Khorasan afkomstige Hadji Bektasj Veli, een 13e-eeuwse alevitische heilige, sayyid, soefimeester en afstammeling van de islamitische profeet Mohammed, via zijn voorspelde twaalf imams (zie beneden). In het alevitisme wordt Hadji Bektasj Veli na de 12 imams als de belangrijkste spirituele leider gezien. Hij zou van de 7e imam Musa Kazim afstammen (een nakomeling van Mohammed via Ali en Mohammeds dochter Fatima)https://web.archive.org/web/20140427030152/http://bektashiorder.com/genealogy-and-spiritual-lineage en de leer van de "vier deuren en veertig treden" naar Anatolië hebben gebracht. Alevieten geloven erin dat het pad van Bektasj het pad van imam Ali ibn Aboe Talib is, en dat het pad van Ali het juiste pad van Mohammed is, zonder invloeden van buitenaf (bijvoorbeeld van de Omajjaden, die volgens alevieten het soennisme beïnvloed zouden hebben.)https://web.archive.org/web/20140515074713/http://bektashiorder.com/love-of-the-prophets-family
Voor buitenstaanders is niet altijd even duidelijk wat het alevitisme precies inhoudt. Zij beschrijven het vaak als een sjiitische soefi-orde verspreid door Hadji Bektasj Veli in Anatolië. Maar ook alevieten onderling kunnen hun geloofs- of levensovertuiging als verschillend ervaren. Waarbij het door sommigen vrijzinnig wordt geïnterpreteerd (vaak vanwege kennisgebrek), zijn er vooral ook strengere varianten. Buitenstaanders zien het vaak als een 'spirituelere, liefdevollere' manier om de islam te beleven. Door eeuwenlange onderdrukking (wat al sinds de Slag bij Karbala zou zijn begonnen) en assimilatie door de soennitische orthodoxe meerderheid komt het vaak voor dat de alevitische jongeren in Nederland zelf niet kunnen verklaren wat hun geloof inhoudt. Het bloedbad van Sivas is hier een voorbeeld van, waarbij ook een Nederlandse studente om het leven kwam. Het gemeenschappelijke kenmerk is echter de liefde voor Ali ibn Aboe Talib en de soefistische wijze van praktiseren.
Het alevitisme komt vooral voor in grote delen van Turkije (volgens wetenschappelijke schattingen zijn 15 tot 20 miljoen van de ongeveer 82 miljoen inwoners van het land alevitischUnited States Department of State, 2010 Report on International Religious Freedom – Turkey, 17 November 2010.), en met de gastarbeidersstromen uit de jaren 60, 70 en 80 van de 20e eeuw, ook in de Benelux en de Duitstalige landen. Zowel talrijke Turken alsook talrijke Koerden behoren tot de alevitische geloofsgemeenschap binnen de sjiitische islam. Vanouds is het alevitisme binnen Turkije vooral sterk vertegenwoordigd in het midden en oosten van Anatolië alsook door migratie in enkele stedelijke centra zoals Istanboel, en zeer zwak tot niet vertegenwoordigd in de Egeïsche Zeeregio. Alevieten vormen echter een minderheid binnen de totale bevolking van Turkije, slechts in enkele districten vormen zij een meerderheid. Soennitische moslims vormen de grootste religieuze groepering in Turkije. Uitsluitend in de provincie Tunceli (Koerdisch: Dersim, Zazaki: Dêsım) vormen alevieten een meerderheid van de bevolking aldaar (hoofdzakelijk etnische Zaza).
Etymologie en oorsprong Het is niet geheel duidelijk waarop de herkomst van het woordje 'Alevi' is terug te brengen. In de wetenschap is hier geen eenduidigheid over. De volgende verklaringen komen voor: Alevieten/aleviet zijn de Nederlandse verbasteringen van het Turkse aleviler (meervoud) en alevi (enkelvoud). Het woordje alevi is weer de Turkse transliteratie van het Arabische Alawī (Arabisch: علوي). Het Turks alfabet kent geen w, de v wordt uitgesproken als w. Het Arabische Alawī is weer een verbastering van de Arabische naam Ali, hetgeen duidt op de islamitische kalief Ali. Een prominent figuur in het alevitisme is de mysticus Hadji Bektasj Veli (zie beneden). Deze zou volgens de Bektasi deel uitmaken van de familie van de islamitische kalief, Ali. In de islam staat een lijn van nageslachten of familie bekend als de Ahl al-Bayt (Huis van de Familie of 'Mensen van het Huis'). Aangezien Hadji Bektasj Veli afstamde van de Ahl al-Bayt van Ali, ging men in het Turks door als iemand afkomstig van de 'Ali evi' (Turks voor 'Huis van Ali'), waarop 'alevi' zou zijn terug te brengen. Er zijn ook beweringen dat de naam 'Alevi' door de soennieten is gegeven aan deze minderheid. Eeuwen geleden, toen de eerste Shi'a werden ontdekt in Turkije, werden ze aangesproken met "Jullie houden van Ali, jullie zijn Alevi!". Door veel moslims wordt het woord 'Alevi' dan ook gezien als de Turkse versie van het woord Shi'a of sjiiet. Opvallend is dan ook dat wanneer er sjiitische films uit bijvoorbeeld Iran vertaald worden naar het Turks, het woord 'shia' als 'alevi' vertaald wordt. Hoewel de alevieten net als de sjiieten volgers van Ali, de Ahl al-Bayt en 12 imams zijn, zijn er onderling veel verschillen in het praktiseren van het geloof. Volgens anderen is het woordje alevi een verbastering van het Turkse 'alev'. Dit heeft de betekenis van vlam of vuur in het Turks. Zij beweren dat het niks met de islamitische Ali te maken zou hebben.
Etniciteit en linguïstiek thumb|400px|Spreiding alevitisme in Turkije thumb|400px|Spreiding alevitisme in Bulgarije Men ontleent zijn identiteit aan de etniciteit die men heeft, de taal die men spreekt, de nationaliteit waartoe men behoort en de religie die men aanhangt. In Turkije hebben de meeste inwoners de Turkse etniciteit, spreken van huis uit Turks en hangen de soennitische islam aan. Wie daar niet aan voldoet, behoort volgens de heersende opvatting tot een minderheid.
Het alevitisch geloof wordt zowel door Turken, Koerden als Zaza's beleden, zowat een kwart van de Turkse burgers zou aleviet zijn. Dersim was de laatste regio in Turkije die autonoom bleef van de nieuw verklaarde Turkse Republiek en de Osmaanse administratie aanhield. Nadat in de jaren 30 van de 20e eeuw de autonome status van deze streek bruut was neergeslagen, werd de naam ervan veranderd in Tunceli (roodste provincie op de begeleidende kaart).
Ook onder de Zaza's is het alevitisme wijdverbreid. Koerden en Zaza's hebben elk hun eigen taal, respectievelijk het Koerdisch en het Zazaki, waardoor het alevitisme tevens gedifferentieerd is naar etniciteit en taal. Dit leidt tot verschillende etnisch-culturele minderheden die in deze regio voorkomen.
In deze context spreekt men vaak in termen als Turkse alevieten, Zazaki-alevieten, Koerdische alevieten of kortweg als Koerd-alevieten. Binnen deze groepen kunnen weer min of meer karakteristieke volkenkundige groepen voorkomen. Bijvoorbeeld, de Tahtacı zijn alevitische Turkse nomadengroepen die aan de west- en zuidkust van Turkije voorkomen. Alevieten identificeren zich vaak met deze groepen. Ook bestaat er een belangrijke alevitische/bektashi gemeenschap onder moslims uit de Balkan die in de Ottomaanse tijd onder meer door de soefi-ordes bekeerd zijn. Al deze groepen zou men kunnen beschouwen als afzonderlijke minderheidsgroeperingen, maar men kan ook de alevieten als geheel zien als een minderheidsgroepering.
Religieuze concepten miniatuur|Alevitische kalligrafie "Ali is de Wali van God"