Franjetenen of franjeteenhagedissen (Acanthodactylus) zijn een geslacht van hagedissen die behoren tot de familie echte hagedissen (Lacertidae).
Uiterlijke kenmerken Franjetenen danken de naam aan de huidflapjes aan de tenen; vlezige franjes die als 'sneeuwschoenen' worden gebruikt om over het hete zand te rennen. Ze hebben een vaal rode kleur met zandkleur-achtige vlekken, ook de buik is zandkleurig.
Bekende soorten zijn de grootschubfranjeteen (A. boskianus), die tot 20 centimeter lang wordt en in Egypte en Saoedi-Arabië voorkomt. Deze dieren zijn meestal koperbruin, met afhankelijk van de leeftijd 10 of twaalf rijen kleine vlekjes of vlekkige strepen in de flank. In Europa komt (A. erythrurus) voor, de 'gewone' franjeteenhagedis, die in het zuidelijke deel van het Iberisch Schiereiland en grote delen van Portugal leeft. Deze laatste soort bereikt een lichaamslengte inclusief staart tot 25 centimeter. De juvenielen zijn te herkennen aan hun felrode staart.
Verspreiding en habitat Franjetenen leven in delen van Europa, noordelijk Afrika en het Midden-Oosten. De verschillende soorten leven in de landen en deelgebieden Afghanistan, Algerije, Benin, Burkina Faso, Centraal-Afrikaanse Republiek, Cyprus, Egypte, Eritrea, Ethiopië, Ghana, Gibraltar, India, Irak, Iran, Israël, Jordanië, Jemen, Kameroen, Koeweit, Libië, Mali, Marokko, Mauritanië, Niger, Nigeria, Oman, Pakistan, Portugal, Qatar, Saoedi-Arabië, Senegal, Soedan, Syrië, Togo, Tsjaad, Tunesië, Turkije, Verenigde Arabische Emiraten en Westelijke Sahara.
De habitat is zeer variabel maar bestaat vaak uit drogere gebieden zoals graslanden, zandduinen, en stranden, kreupelhout, rotsachtige streken, woestijnen en halfwoestijnen.
Beschermingsstatus Door de internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN is aan 41 soorten een beschermingsstatus toegewezen. 28 soorten worden beschouwd als 'veilig' (Least Concern of LC), twee soorten als 'kwetsbaar' (Vulnerable of VU) en drie als 'gevoelig' (Near Threatened of NT). Drie soorten staan te boek als 'onzeker' (Data Deficient of DD) en drie soorten worden gezien als 'bedreigd' (Endangered of EN). Twee soorten ten slotte worden geclassificeerd als 'ernstig bedreigd' (Critically Endangered of CR).
Levenswijze Franjetenen zijn slanke, snelle dieren. Hoewel ze snel door de energie heen zijn, kunnen ze vliegensvlug over rotsen klauteren; vijanden winnen het niet op snelheid. De vrouwtjes zetten eieren af in het zand. Het voedsel bestaat uit insecten en met name kevers en keverlarven.
Naam en indeling De wetenschappelijke naam van de groep werd voor het eerst voorgesteld door Arend Friedrich August Wiegmann in 1834. Er zijn 45 verschillende soorten, inclusief de pas in 2017 wetenschappelijk beschreven soort Acanthodactylus margaritae.
Soorten Het geslacht omvat de volgende soorten, met de auteur en het verspreidingsgebied. Naam Auteur Verspreidingsgebied Acanthodactylus aegyptius Baha El Din, 2007 Egypte, Israël Acanthodactylus ahmaddisii Werner, 2004 Jordanië Acanthodactylus arabicus Boulenger, 1918 Jemen Acanthodactylus aureus Günther, 1903 Marokko, Mauritanië, Senegal, Westelijke Sahara Acanthodactylus bedriagai Lataste, 1881 Algerije, Tunesië Acanthodactylus beershebensis Moravec, Baha El Din, Seligann, Sivan & Werner, 1999 Israël Acanthodactylus blanci Doumergue, 1901 Algerije, Tunesië Acanthodactylus blanfordii Boulenger, 1918 Iran, Afghanistan, Pakistan, Oman, Verenigde Arabische Emiraten, India Acanthodactylus boskianus Daudin, 1802 Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Egypte, Jordanië, Westelijke Sahara, Mauritanië, Mali, Niger, Nigeria, Soedan, Ethiopië, Eritrea, Tsjaad, Jemen, Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten, Oman, Koeweit, Israël, Syrië, Irak, Iran, Turkije Acanthodactylus boueti Chabanaud, 1917 Ghana, Benin, Nigeria, Togo Acanthodactylus busacki Salvador, 1982 Marokko, Westelijke Sahara Acanthodactylus cantoris Günther, 1864 Afghanistan, Pakistan, India, Jordanië, Iran Acanthodactylus dumerilii Milne-Edwards, 1829 Marokko, Mauritanië, Senegal, Mali, Algerije, Tunesië, Libië Franjeteenhagedis(Acanthodactylus erythrurus) Schinz, 1833 Portugal, Spanje, Gibraltar, Marokko, Algerije Acanthodactylus felicis Arnold, 1980 Jemen, Oman Acanthodactylus gongrorhynchatus Leviton & Anderson, 1967 Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten Acanthodactylus grandis Boulenger, 1909 Libanon, Syrië, Jordanië, Irak, Saoedi-Arabië, Iran Acanthodactylus guineensis Boulenger, 1887 Ghana, Nigeria, Niger, Kameroen, Mali, Burkina Faso, Centraal-Afrikaanse Republiek, mogelijk in Tsjaad en Soedan Acanthodactylus haasi Leviton & Anderson, 1967 Oman, Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten Acanthodactylus hardyi Haas, 1957 Jordanië, Irak, Saoedi-Arabië, Koeweit Acanthodactylus harranensis Baran, Kumlutas, Lanza, Sindaco, Ilgaz, Avci & Crucitti, 2005 TurkijeAcanthodactylus ilgaziKurnaz & Şahin, 2021 Turkije Acanthodactylus khamirensis Heidari, Rastegar-Pouyani, Rastegar-Pouyani & Rajabizadeh, 2013 IranAcanthodactylus lacrymaeMiralles, Geniez, Beddek, Mendez-Aranda, Brito, Leblois & Crochet, 2020 Marokko Acanthodactylus longipes Boulenger, 1918 Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Mauritanië, Westelijke Sahara, Mali, Niger, Tsjaad, Egypte Acanthodactylus maculatus John Edward Gray, 1838 Marokko, Algerije, Tunesië, Libië Acanthodactylus margaritae Tamar, Geniez, Brito & Crochey, 2017 Marokko Acanthodactylus masirae Arnold, 1980 Oman Acanthodactylus micropholis Blanford, 1874 Iran, Pakistan, AfghanistanAcanthodactylus montanusMiralles, Geniez, Beddek, Mendez-Aranda, Brito, Leblois & Crochet, 2020 Marokko Acanthodactylus nilsoni Rastegar-Pouyani, 1998 Iran Acanthodactylus opheodurus Arnold, 1980 Saoedi-Arabië, Koeweit, Israël, Jordanië, Irak, Jemen, Oman, Verenigde Arabische Emiraten, Qatar Acanthodactylus orientalis Angel, 1936 Syrië, Irak, Saoedi-Arabië Acanthodactylus pardalis Lichtenstein, 1823 Algerije, Libië, Egypte, Jordanië Acanthodactylus robustus Werner, 1929 Jordanië, Syrië, Irak, Saoedi-Arabië Acanthodactylus savignyi Audouin, 1827 Algerije Acanthodactylus schmidti Haas, 1957 Jordanië, Irak, Iran, Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit, Oman, Qatar Acanthodactylus schreiberi Boulenger, 1878 Cyprus, Turkije Acanthodactylus scutellatus Audouin, 1827 Algerije, Tunesië, Libië, Egypte, Israël, Jordanië, Mali, Niger, Tsjaad, Soedan, Irak, Saoedi-Arabië, Koeweit Acanthodactylus spinicauda Doumergue, 1901 Algerije Acanthodactylus taghitensis Geniez & Foucart, 1995 Algerije, Mauritanië, Westelijke Sahara Acanthodactylus tilburyi Arnold, 1986 Jordanië, Saoedi-Arabië Acanthodactylus tristrami Günther, 1864 Libanon, Syrië, Irak, Jordanië Acanthodactylus yemenicus Salvador, 1982 JemenAcanthodactylus zagrosicusMozaffari, Mohammadi, Saberi-Pirooz & Ahmadzadeh, 2021 Iran
Bronvermelding
Categorie:Echte hagedissen