thumb|500px|Voorkant van een Tibetaanse kalender uit Lhasa van het Water-Varkenjaar (1923/24) thumb|500px|Begin van derde Hor-maand, Tibetaanse kalender uit Lhasa van het Water-Varkenjaar (1923/24)
De Tibetaanse kalender is een astronomische, lunisolaire kalender. Voor de Tibetaanse astronomie was de jaarlijkse berekening van een kalender een van de hoofdtaken.
Het Tibetaanse jaar bestaat variërend uit 12 of 13 maanmaanden die om en nabij met de eerste dag na nieuwe maan beginnen.
In het uitgangspunt, waarbij 65 solaire maanden overeenkomen met 67 synodische maanden, werd aan alle 32,5 maanden een schrikkelmaand toegevoegd, zodat het Tibetaanse jaar gemiddeld overeenkomt met het solaire jaar.
Tot in de Nieuwe Tijd waren in de verschillende regio's in Tibet tegelijkertijd meerdere, verschillende kalenders in gebruik. Het gebruikelijkst waren de kalenders naar de kalenderrekening van de Kalachakratantra, de Phugpa-school en de Tsurphu-school.
Geschiedenis Tijdens de Tibetaanse Yarlung-dynastie (7e-9e eeuw) werden de jaren met de twaalf dierennamen van de Oost-Aziatische dierenriem aangegeven. De namen van de maanden werden verbonden aan de vier jaargetijden en het jaar begon met de zomer.
De vertaling van de boeddhistische Kalachakratantra in de tweede helft van de 11e eeuw markeerde het begin van een volledige verandering van de Tibetaanse kalender. Het eerste hoofdstuk van het werk bevatte onder meer een beschrijving van een Indiase astronomische kalender, de weergave van de berekeningen van de lengte van de banen van de Zon, Maan, en de planeten Mars, Mercurius, Jupiter, Venus en Saturnus, alsook de zons- als maansverduisteringen. Volgens de boeddhistische traditie werd de inhoud van de Kalachakratantra in de oorspronkelijke versie door Boeddha zelf onderwezen.
thumb|Phagspa Evenwel ging er meer dan 200 jaar voorbij tot de kalender van de Kalachakratantra door de Tibetaanse geestelijke en heerser Phagspa in de tweede helft van de 13e eeuw werd gevestigd als de officiële Tibetaanse kalender. Hoewel deze kalender in de loop van de erop volgende eeuwen talrijke veranderingen onderging, behield de kalender het basiskarakter van een lunisolaire kalender van Indiase oorsprong.
Jaarbegin Tijdens de Tibetaanse Yarlung-dynastie (7e-9e eeuw) begon het begin van het jaar (Wylie: lo 'go) met de zomer.
Sinds de tweede helft van de 13e eeuw begon het Tibetaanse civiele jaar met de 1e dag van de 1e Hor-maand (Mongoolse maand). Het jaarbegin werd aangeduid met Lo gsar (Losar).
Het jaarbegin van de almanakken was telkens de 3e Hor-maand ofwel nag zla (Sanskriet: Caitra) of middelste lentemaand.
Naast deze uitgangspunten, is belangrijk te onderkennen dat er in Tibet talrijke verdere tradities waren voor bepaling van het begin van het jaar die tegelijkertijd naast elkaar in gebruik waren. Feitelijk staat wel vast dat de verschillende beginpunten van de jaren in Tibet niet overeenkwamen met de juliaanse of gregoriaanse kalender en ze konden wat de tijd betreft van jaar tot jaar variëren. In het geval van Tibetaans jaren vanaf de 19e eeuw van de gregoriaanse kalender, begint en eindigt een dergelijk Tibetaans jaar in alle gevallen rond februari-maart.
Jaren Er waren verschillende methodes voor de aanduiding van een jaar (lo) die tot in de Nieuwe Tijd naast elkaar bestonden.
Cyclus van 12 jaren Bij de cyclus van twaalf jaren (lo 'khor bcu gnyis) werden de namen van de jaren verbonden met de twaalf dierennamen van de Oost-Aziatische dierenriem. Dit is mogelijk de oudste jaartelling van de Tibetanen die al tijdens de Yarlung-dynastie (7e-9e eeuw) werd toegepast. Deze cyclus begon met het muisjaar (byi) en eindigde met het vakensjaar (phag). De afzonderlijke jaren zijn:
{| class="wikitable" |Muisbyi||Rundglang||Tijgerstag||Haasyos||Draakbrug||Slangsbrul||Paardrta||Schaaplug||Aapspre'u||Vogelbya||Hondkhyi||Varkenphag|}
Cyclus van 60 jaren thumb|De vijf elementen: hout, vuur, aarde, metaal en water Bij deze jaartelling werden de dierennamen van de Oost-Aziatische dierenriem, waaruit de cyclus van twaalf jaren was opgebouwd, verbonden met de vijf elementen van de Sino-Tibetaanse divinatiecalculaties, vergelijkbaar met de vijf elementen van de Wu Xing: hout (shing), vuur (me), aarde (sa), metaal (lcags) en water (chu). Hieruit ontstaan 5 x 12 = 60 jaren.
Drug cu skor-cyclus De cyclus van zestig jaren van de Sino-Tibetaanse divinatiecalculaties werd drug cu skor genoemd.
Voor zover bij de dierennamen van de jaren een verschil wordt gemaakt tussen mannelijk (pho) en vrouwelijk (mo), wordt de geslachtsaanduiding vaak toegevoegd (bijvoorbeeld shing pho byi en me mo yos)
De elementen van de bovengenoemde indeling vertegenwoordigen het levensaspect voorspoed (dbang thang) van een persoon die in dit jaar is geboren.
Terwijl de cycli met rangtelwoorden geteld worden, worden de afzonderlijke jaren in een cyclus in Tibet altijd met alleen hun naam genoemd en dus nooit geteld. De eerste cyclus van de jaartelling begint met het shung byi-jaar (ca. 1024 n.Chr.). De afzonderlijke jaren van deze 60-jarencyclus worden als volgt aangeduid:
{| class="wikitable" ! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam |- | 1 || shing pho byi || 2 || shing mo glang || 3 || me pho stag || 4 || me mo yos || 5 || sa pho 'brug || 6 || sa mo sbrul|- | 7 || lcags pho rta || 8 || lcags mo lug || 9 || chu pho spre'u || 10 || chu mo bya || 11 || shin pho khyi || 12 || shing mo phag|- | 13 || me pho byi || 14 || me mo glang || 15 || sa pho stag || 16 || sa mo yos || 17 || lcags pho 'brug || 18 || lcags mo sbrul|- | 19 || chu pho rta || 20 || chu mo lug || 21 || shing pho spre'u || 22 || shing mo bya || 23 || me pho khyi || 24 || me mo phag|- | 25 || sa pho byi || 26 || sa mo glang || 27 || lcags pho stag || 28 || lcags mo yos || 29 || chu pho 'brug || 30 || chu mo sbrul|- | 31 || shing pho rta || 32 || shing mo lug || 33 || me pho spre'u || 34 || me mo bya || 35 || sa pho khyi || 36 || sa mo phag|- | 37 || lcags pho byi || 38 || lcags mo glang || 39 || chu pho stag || 40 || chu mo yos || 41 || shing pho 'brug || 42 || shing mo sbrul|- | 43 || me pho rta || 44 || me mo lug || 45 || sa pho spre'u || 46 || sa mo bya || 47 || lcags pho khyi || 48 || lcags mo phag|- | 49 || chu pho byi || 50 || chu mo glang || 51 || shing pho stag || 52 || shing mo yos || 53 || me pho 'brug || 54 || me mo sbrul|- | 55 || sa pho rta || 56 || sa mo lug || 57 || lcags pho spre'u || 58 || lcags mo bya || 59 || chu pho khyi || 60 || chu mo phag|}
Rab byung-cyclus Rab byung is een cyclus van 60 jaren van Indiase herkomst en wordt in het Sanskriet ook aangeduid als Brhaspaticakra.
De afzonderlijke cycli worden met rangtelwoorden aangeduid, ofwel 1e rab byung, 2e rab byung, enz. De afzonderlijke jaren in een cyclus van 60 jaren worden ook hier noch met rangtelwoorden, noch met hoofdtelwoorden aangegeven, maar met hun naam aangeduid. Een uitzondering vormen hier de data op de Tibetaanse valuta uit de eerste helft van de 20e eeuw, waar aanduidingen te vinden zijn als rab byung 15 lo 43, wat neer komt op het 43e jaar in de 15e rab byung.
Deze cyclus ontstond in Tibet met de overname van de Indiase tijdrekening Telinga, waarbij het jaar 1027 n.Chr. - dat in Tibet het eerste jaar van de rab byung is - gelijkgetrokken werd met het eerste jaar van de 70e cyclus in de tijdrekening Tellinga. De rab byung-cyclus werd met de vertaling van de Kalachakratantra in de tweede helft van de 11e eeuw in Tibet bekend. Voor dateringsdoeleinden werd het echter pas vele eeuwen later toegepast.
De afzonderlijke jaren van deze cyclus werden als volgt aangeduid, waarbij de numerieke jaartalaanduidingen slechts te hulp zijn meegegeven:
{| class="wikitable" ! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam !! nr. !! naam |- | 1 || rab byung || 2 || rnam byung || 3 || dkar po || 4 || rab myos || 5 || skyes bdag || 6 || anggira|- | 7 || dpal gdong || 8 || dngos po || 9 || na tshod ldan || 10 || 'dzin byed || 11 || dbang phyug || 12 || 'bru mang po|- | 13 || myos ldan || 14 || rnam gnon || 15 || khyu mchog || 16 || sna tshogs || 17 || nyi ma || 18 || nyi sgrol byed|- | 19 || sa skyong || 20 || mi zad || 21 || thams cad 'dul || 22 || kun 'dzin || 23 || 'gal ba || 24 || rnam 'gyur|- | 25 || bong bu || 26 || dga' ba || 27 || rnam rgyal || 28 || rgyal ba || 29 || myos byed || 30 || gdong ngan|- | 31 || gser 'phyang || 32 || rnam 'phyang || 33 || sgyur byed || 34 || kun ldan || 35 || 'phar ba || 36 || dge byed|- | 37 || mdzes byed || 38 || khro mo || 39 || sna tshogs dbyig || 40 || zil gnon || 41 || spre'u || 42 || phur bu|- | 43 || zhi ba || 44 || thun mong || 45 || 'gal byed || 46 || yongs 'dzin || 47 || bag med || 48 || kun dga |- | 49 || srin bu || 50 || me || 51 || dmar ser can || 52 || dus kyi pho nya || 53 || don grub || 54 || drag po |- | 55 || blo ngan || 56 || rnga chen || 57 || khrag skyug || 58 || mig dmar || 59 || khro bo || 60 || zad pa
Tibetaanse jaren parallel aan 2008 tot 2015 {| class="wikitable" !Jaar (gregoriaans)!!Jaar volgens rab byung!!Wylie!!Jaar volgens drug cu skor!!Wylie!!Element!!Dier!!Geslacht |- |2008||rab byung 17 lo 22||kun 'dzin||drug cu skor 17 lo 25||sa pho byi||Aarde||Muis||mannelijk |- |2009||rab byung 17 lo 23|| 'gal ba||drug cu skor 17 lo 26||me mo glang ||Aarde||Rund||vrouwelijk |- |2010||rab byung 17 lo 24||rnam 'gyur||drug cu skor 17 lo 27||lcags pho stag||IJzer||Tijger||mannelijk |- |2011||rab byung 17 lo 25||bong bu||drug cu skor 17 lo 28||lcags mo yos||IJzer||Haas||vrouwelijk |- |2012||rab byung 17 lo 26||dga ' ba||drug cu skor 17 lo 29||chu pho 'brug||Water||Draak||mannelijk |- |2013||rab byung 17 lo 27||rnam rgyal||drug cu skor 17 lo 30||chu mo sbrul||Water||Slang||vrouwelijk |- |2014||rab byung 17 lo 28||rgyal ba||drug cu skor 17 lo 31||shing pho rta||Hout||Paard||mannelijk |- |2015||rab byung 17 lo 29||myos byed||drug cu skor 17 lo 32||shing mo lug||Hout||Schaap||vrouwelijk
Jaartelling met hoofdtelwoorden thumb|De dertiende dalai lama thumb|Koning Nyatri Tsenpo
In drie, relatief moderne toepassingen worden hoofdtelwoorden gebruikt voor een Tibetaanse jaartelling.
Op Tibetaans papiergeld uit de eerste helft van de 20e eeuw zijn hoofdtelwoorden te zien als jaarweergave. De jaartelling begint met 255 n.Chr. als aangenomen jaartal van de geboorte de eerste koning van Tibet, waarmee wordt verwezen naar koning Totori Nyantsen. Een jaaropgave zoals 1659 komt neer op 1659 jaar na de totstandkoming van de Tibetaanse monarchie en is als zodanig het jaar 1659 + 255 - 1 = 1913. De invoering van deze jaartelling had een onlosmakelijk verband met het uitroepen van de Tibetaanse onafhankelijkheid door dertiende dalai lama in 1912.
Sinds de tweede helft van de 20e eeuw wordt ook een jaartelling gebruikt, waarbij bijvoorbeeld het jaar 2009 samenvalt met het Tibetaanse jaar 2136. Deze relatief moderne jaartelling wordt aangeduid met Bot Gyalo (bod rgyal lo). Hierbij is het begin van de Tibetaanse monarchie verlegd naar het jaar 127 v.Chr. en heeft het betrekking op koning Nyatri Tsenpo.
Op Tibetaanse kalenders van de tweede helft van de 20e eeuw en op Tibetaanse munten zijn numerieke jaartallen aangetroffen met de aanduiding rab lo, waarbij het eerste jaar overeenkomt met het eerste jaar van de rab byung-cyclus, ofwel 1027. Rab lo 928 komt als zodanig overeen met het jaar 1954.
{| class="wikitable" !Jaar (gregoriaans)!! Beginjaar 127 v.Chr.!!Beginjaar 255 n.Chr.!!Beginjaar 1027 n.Chr. |- |Vanaf ca. februari/maart 2009||2136||1755||983 |- |Vanaf ca. februari/maart 2010||2137||1756||984 |- |Vanaf ca. februari/maart 2011||2138||1757||985 |- |Vanaf ca. februari/maart 2012||2138||1758||986
Maanden In Tibetaanse kalenders zijn er verschillende manieren in gebruik om een maand (zla ba) aan te duiden. Deze systemen bestonden parallel naast elkaar tot 1960.
Voor de lengte van de maanden, zie de paragraaf over Dagen.
Jaargetijdemaanden